بريان به عسل سرشته مطيب به صعتر و انجدان و شونيز و انيسون باشد و عسل بخورد و پسته و حب بطم و حبة الخضرا و مانند آن خورند .
و مسهكه هندى گفته كه جوز مضر بعصب است خاصهء عصب زبان را و قناغروس گفته كه جوز ثقل زبان پيدا كند خاصهء صبيان را و شراب كهنه اندك مقدار كه تفريح نفس و تسخين معده كند و سكرنيا رو بخورند زيرا كه سكر رديست دماغ و عصب را بسيار ضرر رساند از آن حذر كنند و حنديقون يا شراب عسل بنوشند و در اكثر احوال از آب خالص حذر نمايند و شراب او در اينجا ممزوج به عسل يا مطبوخ بمصطكى مناسب و مرزنجوش و نمام و نرگس ببويند و در حمام گاه گاه بعد نضج داخل شوند قبل از غذا و بريدن آب گرم كه در آن رياحين حاره پخته باشند بريزند و اين تدبير بعد تنقيه بداوى مسهل به عمل آرند اگر از اين تدبير فائده معلوم شود بر همين مداومت نمايند مع احتياط از عروض گرمى مفرط به بدن .
و اگر عارض شود چند روز راحت دهند و لا سيما اگر موسوم گرما باشد كه هواى گرما مقاومت مرض مىنمايند .
و اگر با وجود استعمال اين در مرض اثرى صلاح پديد نيايد ايارجات كبار چون ايارج اركاغانيس پس ايارج لوغاذ يا پس ايارج جالينوس پس معجون بلادرى پس ترياق كبير برين ترتيب هر واحد به شربت تام استعمال نمايند بيحسب مشاهده قوت مريض و قوت مرض و ضعف آنها و مع لك تدبير مريض به اغذيه مذكور و كذلك نطولات دادهان به حسب احتمال عليل بايد كرد و از دادن معجونات در اوقات و بلدان حاره حذر كنند چه اگر تابستان قوى الحراره باشد از اين ادويه قوى الحراره بر مريض خوف حدوث حماى حاده باشد و در زمانه گرما مغذلك قى به سويه و اغذيه مقطع بلغم استعمال كنند و چون تدبير عليل به اين همه تدابير نمايند و در آن اثر صلاح ظاهر نشود و مرض به طول كشد در علاج او بر اغذيه موافقه مذكوره اقتصار كنند و برادران ادويه حاده اومان ننمايند تا مريض را مرض حاد پيدا نكند و هلاك نگرداند و از اغذيه مولد بلغم اجتناب كنند و در اوقات فصول به حبوب و بعض ايارجات موافقه به حسب قوت و ضعف مريض تنقيه كرده باشند .
[ ابن الياس و خجندى ]
ابن الياس و خجندى مىنويسند كه مفلوج را چيزى از ادويه قويه تا روز چهارم ندهند زيرا كه نوشيدن ادويه در اوائل به سبب حركت ماده و انصباب آن به سوى عضو ضعيف در مرض مىافزايد .
و هرگاه از چهار روز تجاوز كند هر صبح جلاب از باديان و انيسون و بادرنجبويه هر واحد دو درم با ده درم گلقند عسلى بنوشانند و غذا نخوداب بمغز قرطم و اندك فلفل و دارچينى و غيره ابازير و افاويه تا هشت روز و در اين ايام آب ترك كنند مگر ماء العسل و ماء الاصول بنوشند .
و هرگاه اثر نفج در قاروره ظاهر شود تنقيه بحقه حاده يا به اين حب صبر كنند .
نسخه آن صبر سقوطرى مثقال بوزيدان ماهيز هرج تربد محكوك ملوث به روغن بادام هر واحد درم غاريقون شخم حنظل انيسون هر واحد نيم درم نمك هندى يك و نيم دانگ مقل يك دانگ همه را كوفته بيخته به آب باديان جها سازاند و بر آن صبر كنند تا اسهال نيك آرد و در اخر روز غذا بنخوداب مع لب قرطم و لحم گنجشك و كبوتر سازند يا حب منتن دهند و بعد سه يا چهار روز اين حقنه به عمل ارند .
صفت آن برگ غاريا حب آن به قدر ثلث برگ و قسط و مرز بخوش و حلبه و خار خسك و اكليل الملك و برگ بيد انجير يا تخم آن و مرماحوز و سداب قرو كرنب و شبت و قيصوم و بزر كتان و ابهل هر يك پنج درم شحم حنظل نيم درم قنطوريون دقيق دو درم همه را در سه رطل آب بپزند تا يك رطل بماند صاف كرده بر آن روغن زيت ده درم آبكامه پانزده درم عسل بيست درم بوره ارمنى نمك هندى مقل هر يك نيم درم سوده پاشيده حقنه كنند .
و اگر خوف سحج و زحير به سبب حدت نمك و بوره باشد بدل آن آب گندنا كنند .
و اگر به سبب حرارت مزاج و فلب متحمل آن حقنه نباشند اين حقنه نباشند اين حقنه به عمل آرند و اجزاى آن سواى بابونه و سبوس و انجير و شحم حنظل و قنطوريون همان حقنه حاده است كه در قول مسيح گذشت وزن هر يك به قدر كف گرفته در سه رطل آب بجوشانند تا نيمه بماند شكر سرخ و عسل و مرى هر يك ده درم روغن زيت پانزده درم حل كرده بدهند و معجون بلادرى كبير كه ترياق فالج و لقوه و سكته است به قدر بندقه در شربت مذكور بدهند و نسخه آن در قول ميسح گذشت .
و اگر فصل گرما باشند بحب منتن صغير بارد تنقيه كنند .
نسخه آن شحم حنظل ربع درم كتيرا ثلث درم سورنجان يوزيدان ماهيز هرج هر يك يك درم هليله كابلى نيم درم و اين يك شربت است و اين غرغره نافع فالج و منقى رأس از فضول غلظه لزجه است .
نسخه آن ايارج فيقرا وج خردل مويزج عاقرقرحا زنجبيل پودينه ايرسا پوست بيخ كبر هر و احد دو درم كوفته بيخته به عسل آميخته غرغره بدان سازند .
و هرگاه ذازين تدابير علامت صحت پديد آيد مالش اعضاى عليله به روغن قسط و ناردين و زنبق حل كرده در بينى چكانند و رياحين حاره ببويند و سكنجبين عنصلى باز وفاى خشك نافع است .
و ايضا خوردن ايارج فيقرا در هر هفته يكلار نفع دهد و كذا نوشيدن اين ماء الاصول قوى .
صفت آن بيخ باديان بيخ كرفس بيخ اذخر هر يك هفت درم باديان تخم كرفس انيسون هر يك سه درم نانخواه زراوند شونيز هر يك دو درم همه را در نه رطل آب بجوشانند تا به سه رطل آيد صاف كرده هر روز دو اوقيه با عسل يا فانيذ هر كدام كه باشد ده درم بنوشند