و خرس و كلاغ و شونيز مسحوق بسركهء كهنه سعوط كنند و يا شونيز بوهء ارمنى جندبيدستر شخم حنظل فلفل سفيد هر واحد يك جز و كندش صبر هر كدام دو جز و به آب مرزنجوش سرشته مثل عدس جها سازند و يك حب در آب مرزنجوش سوده عطسه اورند و هر گاه از سعوط اين اشيا سوزش در دماغ پيدا شود شير زنان در بينى چكانند و ايارج فيقرا و شونيز بريان و كندش و مشك و عنبر و كندر و نمام و مرزنجوش و ياسمين و سوسن و رازقى هر چه از اين خواهند ببويند و نمك سياه و بورهء سرخ و نطرون و فلفل و جندبيدستر سوده در روغن زنبق يا زيت آميخته در حمام بر بدن ماليدن نافع است و اين حقنه به عمل آرند مغز قرطم دو كق شخم حنظل تخم بيدانجير هر واحد يك كف نيمكوفته دو رطل آب بپزند تا سوم حصهء آن بماند صاف نموده و دو درم بورهء ارمنى سوده بياميزند و استعمال نمايند حقنهء ديگر باديان پنج درم خارخسك و سداب هر يك باقهء صغيره بجوشانند و از آب او به قدر نيم رطل گرفته يك اوقيه روغن سداب آميخته وقت خواب شب به عمل آرند و ايارجات كبار به چهار اوقيه آبى كه در آن هليلهء كابلى و اقسنتين و بسفايج و مويز منقى و نمك اندرانى جوشانيده باشند بخورند و يا به اين مطبوخ بيخ كرفس و بيخ باديان هر واحد ده درم سنبل اذخر سليخهء وج هر يك دو درم حلبه پنج درم حاشا فراسيون عاقرقرحا هر واحد سه درم مغز قرطم هفت درم در بيخ رطل آب بجوشانند تا يك رطل بماند و صاف كرده نيم رطل از آن با يكى از ايارجات كبار بنوشند و از ادويهء مبدلهء مزاج مستعمل در اين مرض اين معجونست و نسخهء آن همان معجون مبدل المزاجست كه در قول مصنف خلاصه گذشت و وج مربى به عسل در اين نافع است و همچنين مغز حب الصنوبر كبار مقشر چون به عسل در اين مرض نافع است .
و همچنين مغز حب الصنوبر كبار مقشر چون به عسل بسرشند و هر روز سه درم بخورند و اين معجون در تبديل مزاج بسيار قويست زنجبيل عاقرقرحا شونيز قسط فلفل دارفلفل وج هر واحد درم و برگ سداب خشك حلتيت جنطيانا زراوند حب الغار جندبيدستر شيطرج خردل هر واحد پنج درم عسل بلادر چهار درم به روغن جوز لت كرده به عسل سرشند و اين معجون در جميع امراض باردهء رطبه صعبه مثل سكته و فالج و لقوه و رعشه و برص و تشنج رطب تأثير و منفعت قوى دارد .
[ ابو منصور ]
ابو منصور گويد كه استعمال اسهال به ادويهء قويه تا روز چهارم اگر علت ضعيف باشد و الا تا هفت روز نبايد كرد بهر آنكه مسهل قوى در مرض مىافزايد بلكه حقنهء حاده و ايارج فيقرا به عسل سرشته استعمال كنند و ادويهء ملطفهء خلط مثل ترياق و مثرود يطوس به آب مطبوخ شبت و نانخواه و انيسون و مصطكى و قردمانا و تخم سداب دائم بخورند و بعد يك هفته حب منتن يا حب شيطرج خورند و در ابتدا غرغره به ادويهء ضعيفه مثل مرزنجوش و صعتر و انار دانه و صبر مساوى الا جزا نمايند و هر گاه دو هفته بگذرد و به ادويهء قويهء مذكوره در به آب صرع و ايارج اركا غانيس غرغره سازند و بعد از آن روغن بيدانجير و روغن كلكلانج به اين ماء الاصول قوى بنشند و نسخهء آن همانست كه در قول مسيحى گذشت ليكن در اينجا وزن بيخ كرفس و باديان هر يك ده درم و اذخر هفت درم و شونيز دو درم و جندبيدستر دو درم است .
و نوشته كه در هفت رطل آب بپزند تا يك و نيم رطل بماند و هر روز ثلث رطل با يكى از هر دو روغن مذكور بنوشند و جوارش بلادرى آن را نفع مىكند و بعد سه هفته ايارجات كبار بخورند و تمريخ به روغن قسط و سوسن و روغن فرفيون و روغن جندبيدستر و روغن شونيز و روغن سداب و روغن شخم حنظل نفط سفيد بعد و لك و تكميد به دستور نمايند و راتينج و بورهء سرخ و غيره ادويهء كه در قول مذكور مسطور شد بخايند يا بر حنك طلا نمايند تا رطوبات لزجه را از دهن برآرد و تنقيهء سر كند و همچنين قاقله و نوشادر و حب بلسانست و يا يضابون در آب چقندر گداخته بر حنك طلا كنند و ادويهء معطس كه همانجا مذكور شد تنها يا مركب از نيم دانگ به كار برند و يا يك شعيره فرفيون و يا يك طسوج جندبيدستر به آب چقندر يا آب مرزنجوش يا آب ثوم يا نيم دانگ سكبينج سعوط كنند و سعوز جميع مرارات مذكوره و زهرهء گرگ و بز به قدر دو شعيره به شير دختران مجرب است .
[ جالينوس ]
جالينوس گفته كه در اين مرض دواى مفرد سهل الوجود در هر مكان بسيار دفعه استعمال كرده شد و كافى يافتم و آن شونيز است كه يك بار در سركهء تندتر كرده مثل غبار سوده به سركه گداخته بدان سعوط كنانيدم و مريض را يك بار باستنشاق اوامر كردم و يك بار به زيت سوده سعوط كنانيدم و بعض قدما گفتهاند كه شونيز و صبر و به ورق سوده به زيت كهنه سعوط كنند و نرگس و نسرين و غير آن از شمومات ببويند و معجون مبدل مزاج بخورند و غذا نخوداب مطبوخ با شبت و پودينه و زيره به كف خردل و مرى نبطى و روغن جوز و افاويهء كثيره ملجوم مسطوره و كباب بافاويه دهند .
و اگر خوف قبض طبع باشد لحم ترك نمايند و نخوداب موصوف مطبوخ به لحوم بنوشند و ادرار بول ايشان را نفع بليغ مىنمايد و از جميع نبيذها كه ترطيب دماغ مىكنند و ريختن آب گرم بر بدن و دخول در آن آب كه مرخى اعصابست حذر كنند مگر آنكه آب رياحين يا آب چشمهاى گرم باشد و ريختن آب سرد استوارى و سختى اعصاب ايشان كند و نسخهء حب منتن و روغن قسط و روغن فرفيون و روغن جند و روغن شونيز در قول مسيحى گذشت و اين حب شبهاى نافع اين مرضست صبر سقوطرى بيست درم پوست هليلهء زرد ده درم زنجبيل خردل هر يك دو درم و نيم فلفل دارفلفل هر يك درم شيطرج وج نمك هندى هر يك دو درم فانيذ چهار درم ساييده به آب گندنا سرشته حبوب سازند شربتى دو درم و نيم و نيم و روغن سوسن مفيد فالج اينست بگيرند سليخهء و قسط تلخ و حب بلسان و زعفران صحيح و مصطكى هر واحد اوقيه قرنفل و قرفه هر يك نيم اوقيه جريش كوفته در ظرف آبگينه كنند و روغن كنجد يك من بر آن ريزند و گل سوسن سى عدد انداخته چهل روز در افتاب