و از اقسام سوء مزاج كه اكثر محدث امراض عصب ميگردد و برودت و يبوست ساده يا ماده بلغمى و دموى مىباشد پس هنگام تشخيص سبب مرضى از امراض فرق در ساذج و مادى چنان كنند كه اگر مرض به تدريج افتد از سوء مزاج ساذج بود .
و اگر دفعهء واقع شود و مادى باشد و در سوء مزاج رطب و يابس چنان تميز نمايند كه بر عضو مؤف روغن بمالند اگر به زودى خشك كند و مرض به تدريج افتد بىشك سبب مرض او سوء مزاج يابس باشد و الا رطب و فرق در بلغمى و دموى از برودت و حرارت ملمس و ديگر علامات مخصوصه هر يك در تشخيص امراض رأس مذكور شد بايد كرد و تشخيص و تدبير امراض آليه و اورام عصب در فصل فالج و غيره مسطور گردد و علاج تفرق اتصال عصب و به آب جراحات خواهد آمد و درينجا علاج اقسام سوء مزاج بقلم مىآيد اكنون بدانند كه در امراض عصب باستعمال ادويهء قويهء مستفرغه خواه مبدله در ابتدا تعجيل نكنند بلكه در اخر بعد چهارم يا هفتم روز .
و اگر مرض قوى باشد بعد چهارده روز به كار برند و اطليه و عصارات مستعلمه در اصلاح مزاج عصب بايد كه قوىتر باشند به نسبت ادهان بباعث بطوء نفوذ آنها در عصب و در تنفيذ آنها بتفتيح مسام مبالغه نمايند و در علاج اكثر امراض عصبانى قصد و عنايت طبيب به طرف مؤخر دماغ باشد و بعده بمبدأ عصبى كه محرك عضو مريض بود مگر اينكه اين امراض در روى باشند كه در اين صورت قصد جميع رأس خصوصاً مقدم او كنند و جماع مفرط و خواب بر امتلاد شرب آب سرد و برف و آب بسيار و شراب كثير و تازه و سركه ضارترين اشياست با عصاب و همچنين كل عامض و نافخ و مبرد قوى و فصد كثير مضر است اما شراب كهنه و اندك كل امراض عصب را نافع گفتهاند به جهت تحليل ماده و تقويت عصب و تسخين آن و موافقترين آبها براى امراض عصبى آب باران است .
علاج امراض عصبى بارد رطب ساذج
و آن استرخا و تشنج و رعشه و خدر است هر چه از مطبوخات و مردخات و ضمادات و كمادات و نطولات حاره كه در علاج امراض دماغى بارد ساذج گذشت به عمل آرند و خصوصا آنچه در آن دهنيت باشد يا روغن بود بسبب لبث او زمانه طويل و تأثير قوى مناسب جوهر اعصابست چه اعصاب بنا بر استحصاف جوهر خود قليل الانفعال از ادويه است و از اينجاست كه در وى روغنهاى گرم مثل دردى زيت و دردى روغن كتان بسبب طول زمان ملاقات آنها به امراض عصب بارد موافق بود و صلابت او را ملائم باشد و هر گاه شحوم استعمال نمايند بايد كه پيه درندگان به كار برند و روغن قسط و روغن خندقوتى شديد الاختصاص به اعصابست و از مبدلات كه در اينجا بدان احتياج اكثر افتد ادويه مسخنه است مثل ضماد خردل و ثافسيا و ضماد زيت و استعمال زيت كه در آن ثعلب و ضبع جوشانيده باشند و صمغ صنوبر بسيار نفع دهد و عاقرقرحا مرزنجوش مويزج مكد اوقيه نطرون خردل مكد دو اوقيه فلفل يك درم فرفيون يك وقيه جندبيدستر چهار وقيه سوده در روغن غار مخلوط نموده ضماد كردن نيز مسخن عصب است و اشياى مسخن و مقوى اعصاب از مشروبات وج مربى و جندبيدستر و مغز حب الصنوبر و دماغ خرگوش بريان است و اسطوخودوس خاصة و شربت از آن هر روز وزن يك درم است كوفته با شربت عسل سرشته بدهند و رياضت معتدل و ادهان حار نافع بود و نطولات قويتر مفيد باشد و كثرت اكل سيب و بهى و انار و انگور مضر عصب است و كذا اطعمه مرطبه و شورباى چرب و ثريد ضرر دارد و قليه خشك گوشت سرخ در روغن جوز با زيت بريان كرده با توابل موافق است .
علاج امراض عصبى يابس ساذج
و آن تشنج و تمدد و رعشه و خدر است هر چه در علاج امراض دماغى يابس گذشت به عمل آرند و ماء الشعير به روغن بادام يا ماء القرع يا ماء الخيار يا آب انار شيرين يا آب تربوز و جلاب بدهند .
و اگر قدرى شراب را قبق ليض براى تنفيذ بياميزند نافع باشد و كذلك امتزاج او در آب نوشيدنى مفيد به شرطى كه تپ نباشد و در شب وقت خواب لعلب اسپنول و جلاب روغن بادام دهند .
و اگر تپ نباشد شير تازه يا ماء الجبن ساده به روغن بادام بنوشانند و آبزن يا نطون المطبوخ برگ بيد و كشك جو و بنفشه و نيلوفر و برگ خطمى و برگ كاهو و كدو و خيار و برگ كنجد و برگ خشخاش و برگ چغندر و يا صرف به آب كدو يا خيار يا تربوز يا آب بيد و مانند آن و يا به گلاب كه در آن اين ادويه پخته باشند بتكرار استعمال نمايند و بعد از آن ماليدن روغنهاى مرطب مثل روغن بنفشه و كدو سودمند است .
و اگر از اين آبها و روغنها و مطبوخات رطب چرب حقنه سازند نفع شديد نمايد چنانچه ابن سيار همين عمل امر ميكرد و آبزن به شير يا روغن كنجد نيمگرم نيز مفيد بود و بر مفاصل و منابت اعصاب نيز روغنها استعمال كنند مع عنايت بترطيب دماغ و بادهان و صعرات مرطبه سعوط نمايند چنانچه شير زنان به روغن نيلوفر و روغن كدو در بينى و گوش چكانند و شير خر به روغن بنفشه آميخته و يا لعاب اسپغول و آب برگ خرفه بر سر نهند .
و ايضا از بنفشه و خطمى و آرد جو به لعاب اسپغول و روغن كدو و يا شير زنان آميخته بر سر و عضو مؤف ضماد نمايند يا قيروطى مرطب بمالند و از حركت و رياضت و هواى بسيار سرد و بسيار گرم محترز باشند و اغذيهء مرطبهء ملينه مثل حريرهء چرب كه از نشاسته و روغن بادام