دادهاند و من بهتر مىدانم و همچنين رخصت كشنيز براى منع بخار از سر دادهاند و من آن را مكروه ميدارم و استكثار آن ايشان را نشايد الا در صفراوى و دموى .
و اما چقندر در آب پخته به زيت و مرى و مانند آن اصلاح داده اگر پيش از طعام براى تليين طبع بخورند جائزست و شميدن بوى سداب از جمله بقول نافع بود و چون اندك شبت و سداب در طعام ايشان افتد نافع باشد و بايد كه از جميع فواكه رطب و غليظ اجتناب كند و الا بعض قوابض بر طعام به قدر قليلى براى تشديد فم معده و احدار غذا و تليين طبيعت و منع بخار بدهند واجب است كه از جميع اغذيهء بقليهء بخاريه مثل شلجم و ترب و كرنب و گذر و فطر و بادنجان .
و ايضا از جمله اشياى حريف منجر احتراز نمايند و خردل از آن جمله است كه ايشان را ايذا ميدهد به تبخير و اسالت فضول به سوى دماغ و توجه او در اينجا به سوى آن و تقرع او دماغ را بحراقت خود و از سكر و مهب رياح و امتلا پرهيزند و از اغتسال به آب گرم بنا بر از خاى آن و به آب سرد بنا بر تخدير و ضرر آن بروح حاس اجتناب كنند .
و اگر مصروع را امتلا ز طعام عارض شود قى كنانند و بعد آن تلطيف تدبير نمايند و بايد كه از اغذيهء مسبتهء مثقله و مخدره و مبخره پرهيز كنند .
و اما امتلا از شراب بسيار مضر است و اما اندك از آن تنشيط نفس و تقويت روح و تزكيهء آن كند و از استكثار آب غنى كند و استكثار از آب مضرترين اشياست و قيلولهء كثير .
و بالجمله خواب بسيار و خصوصاً بر امتلا بسيار مضر بود و افراط بيخوابى نيز مضعف و محلل روحست و مع لك دماغ را از ابخره ممتلى گرداند و اول تدبير صرع اجتناب از اسباب محركهء صرعست كه مذكور باشد و بعد استفراغ و تنقيهء بدن اگر احتياج رياضت افتد استعمال نمايند و طريق آن سابق مسطور شد .
ايضاً شيخ مىگويد كه تعليق فاوانيا را متقدين در منع صرع تجربه كردهاند و باشد كه اين خاصيت برومى رطب مخصوصتر بود و از ادويهء كه مدام بايد نوشيد غاريقون و سيساليوس و اسقورديون و زراوند مدحرج و فاوانيا است و هر وقت به آب بخورند و استيثاق نموده كه هر روز به قدر بندقه از ثبادريطوس دو بار صبح و وقت خواب بخورند و اين از آن جمله است كه بدان عالمى شفا يافته و بعضى براى ايشان استجباب نموده كه زبد البحر هر روز دو بار و جعده بخاصيتى كه در آنست .
و ايضا خنثى كه آن بيخ اشراس است بخورند و از آنچه ايشان را نافع بود و است به اين صفت بگيرند عنصل و در ديگ كه در آن سكه باشد اندازند و سر او محكم بسته بجوشانند و در آن چهل روز بگذارند و آفتاب در برج اسد قبل طلوع ستارهء شعر يمانى بست روز باشد و ديگ را مغرض بجنوب در افتاب بدارند و در هر اندك مدت بگردانند تا وصول حرارت با جزاى او يكسان باشد پس ديگ را بكشانيد و عنصل را كه مثل مطبوخ شهرى شده باشد افشرهء عصارهء او بگيرند و به عسل مخلوط كرده هر روز به قدر ملعقه از آن بخورند .
و اگر جلد مطلوب باشد اسقيل را پاره كرده در آب و سركه جوشانيده صاف كرده از آن سكنجبين عسلى بسازند و از ادويهء جيده براى ايشان اينست كه بگيرند سبساليوس و حب الغار هر يك سه مثقال زراوند بدحرج و بيخ فاوانيا هر يك دو مثقال جندبيدستر و قرص اسقيل نسخه هر واحد يك مثقال و به عسل كف گرفته بسرشند و هر روز يكدو درم با سكنجبين استعمال كنند و انتقال مريض از بلدى كه هواى او رطب جنوبى باشد بشهرى كه هواى او ملائم ملطف مجفف شمالى بود مثل انتقال در انسان از سن طفلى بسن شباب است در منفعت براى مصروعين و هر گاه مصروعين را التواى عضو يا تشنج او عارض شود به مالش روغن مناسب و آب نيمگرم و غمز قوى آن را برابر كنند .
مسيحى گويد مىبايد كه در جميع انواع صرع از همه آنچه صعود بخار به سوى سر و امتلا و تسديد آن كند مثل سداب و پياز و گندنا و كرفس و خردل و باقلا و قنبيط حذر كنند و بايد كه نان محكم الصنعت جيد الاختمار كه آرد او را خوب ماليده و در تنور پخته و در خمير او اندك كشنيز خشك داخل كرده باشند بخورند و از بقول كاسنى و پودينه و چقندر و از طيور شفنين و عصافير و قنابر و دراج و از چهارپايان لحم جدى و غزال براى مصروع نيكوست و در طبخ انيسون و دارچينى و كرويا داخل كنند و خردل و فلفل و امثال اينها استعمال نكنند زيرا كه اگر چه اينها ملطفاند سر را ممتلى مىنمايند و از ماهى تازه و البان و فواكه رطبه و شراب و استحمام خاصهء بعد طعام اجتناب كنند .
و اما حمام قبل از طعام كثير الضرر نيست اگر دفعهء از آن در هواى سرد بيرون نيايند و عقب او به سرعت طعام تناول نكنند و سكنجبين عنصلى عظيم المنفعت است و همچنين طبيخ زوفاى خشك چون در زمستان بسكنجبين عنصلى و در تابستان به شربت افسنتين استعمال نمايند .
صاحب كامل گويد سزاوارست كه صاحب اين مرض از جميع اطعمهء مؤلد بلغم و سودا مثل لحوم بقر و نيوس و حرفان و خنائص و هرائس و بهطات و سموك و كمات و فطر و نان فطيره و مانند آن و جميع فواكه رطب مثل شفتالو و خرما اجتناب نمايد .
و ايضا از ثوم و عدس و سداب و غيره كه در قول مسيحى گذشت كه اين همه امتلاى سر از بخار ردى ميكنند و از جماع كثرت دخول حمام و شرب آب سرد و شم روائح بدبو مثل جاوشير و سكبينج و جندبيدستر و كبريت و قطران و مانند آن كه مهيج و مثور علتاند و تقديم نوبت او ميكنند حذر نمايند و شميدن مرزنجوش و نمام و پودينه و فاوانيا و فنجنكشت آن را نافع است و غذا نان كه صنعت او در تخمير و نمك و نضج محكم باشد .
و اگر آرد او به آب مطبوخ كشنيز خشك سرشته باشند نافع بود زيرا كه منع بخارات متصاعد به سوى دماغ مىكند
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 252
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٢٥٢