به سوى رأس از مزاج حار باشد طباشير مصطكى دانه هيل باديان هر يك نيم ماشه سوده بگلقند سرشته گل خطمى سه ماشه عناب هفت دانه بنفشه شش ماشه جوشانيده نبات داخل كرده دهند .
و اگر با عوارض مذكور نزله حار نيز باشد دانه هيل يك ماشه سوده بگلقند نسترن سرشته با شيره تخم كاهو شش ماشه شربت گاو زبان دو توله دهند ايضا كه با درد معده و سوء هضم و قى باشد نارجيل دريائى به آب پودينه سوده خورده بالايش آلو بخارا ده دانه زرشك سه ماشه در عرقيات ماليده شربت بزورى دو توله بنوشند و ضماد مصطكى و غيره كنند و اگر باز بعد مدتى وجع الفؤاد و حرارت مزاج بهم رسد مسهل به اين طور دهند عنب الثعلب گاو زبان تخم كاسنى هر يك شش ماشه مويز منقى دو توله آلو بخارا ده دانه گل سرخ خيارين زرشك هر يك شش ماشه ريوند چينى سه ماشه سناى مكى يك توله در آب كاسنى سبز مروق شب تر كرده صبح ماليده صاف نموده فلوس خيارشنبر شش توله گلقند چهار توله شربت ورد مكرر سه توله روغن بادام شش ماشه [ داغ ] كرده دهند .
و اگر اسهال بسيار آيد براى تقويت مصطكى يك ماشه طباشير دو ماشه زهر مهره يك ماشه سوده به شربت انار شيرين سرشته عرقيات شربت بزورى بارتنگ شش ماشه دهند .
تدبير مراق بارد المزاج
اگر ماده در مراق يا معده بود بهر تقويت معده و احشا گلقند به طبيخ بادرنجبويه و گاو زبان و باديان دهند و از زراوند و مصطكى و عود حب ساخته به عمل آرند كه در تحليل مواد مراق از مجربات است و چاى خطائى نيز مفيد بود .
و اگر ورم در مراق نباشد تدهين فم معده به روغن گل و سنبل و مصطكى نيمگرم و تكميد بسبوس گندم و نمك و تنطيل به طبيخ بابونه و اكليل الملك و برگ ترنج و برگ فرنجمشك و شبت به جهت تحليل رياح نافع ديگر نطولات و اضمده معمولى و حب مقل ملين و غيره كه در قرابادين مسطور شد به عمل آرند و مداومت حمام به غايت سودمند است و چوزه مرغ زردى بيضه و مانند آن غذاى سريع الهضم قليل الفضول اختيار نمايند و وقت ضرورت ماده را كه در معده يا ماساريقا يا مراق باشد به مسهل ملائم نافع احشا مستفرغ سازند و افسنتين و شربت آن در اينجا به غايت مفيد است .
و گويند كه سى درم شربت افسنتين بدهند و مسهل قوى از ادويه شديد الحرارت و قى در اين علت مضر است مگر كسى را كه قى به آسانى آيد و ماده در فضاى معده باشد و دواء المسك علوىخانى مجرب النفع است و نوشيدن شير شتر جهت تحليل رياح بارده و تقويت احشاى مراقبين بارد المزاج معمول است .
و ابن سرافيون گويد كه تدهين جوف به روغن سوسن نفع عظيم بين دهد .
ذكر بعض تراكيب مفيد مراق بارد مزاج از مطب اساتذه كرام
[ نسخه 1 ]
اگر با نزله و سرفه باشد خميره عنبر هفت ماشه همراه جوشانده گاو زبان چهار ماشه گل گاو زبان دانه هيل هر يك سه ماشه نبات يك توله خورانند .
و اگر با قصور هضم و قبض و نفخ و نزله و غيره باشد مصطكى سوده بآمله مربى سرشته بخورند و گاو زبان هفت ماشه در عرق عنب الثعلب ده توله جوشانيده نبات يك و نيم توله داخل كرده بنوشند و يا زرنباد دو ماشه ابريشم خام دو ماشه گاو زبان چهار ماشه مويز منقى ده دانه جوشانيده خميره صندل يك توله دهند .
و اگر حرارت محسوس شود گل نيلوفر چهار ماشه افزايند .
و اگر برودت زياده باشد باديان خطايى چاى خطايى ابريشم گاو زبان بسفائج هر يك چهار ماشه دارچينى دو ماشه جوشانيده نبات دو توله داخل كرده بنوشند
[ نسخه 2 ]
ايضا در حالت نفخ پودينه خشك يك ماشه الايچى سفيد دو ماشه چاى خطائى باديان خطائى هر يك ماشه خيارين كاسنى هر يك شش ماشه گل سرخ چهار ماشه جوشانيده سكنجبين ليمونى حل كرده بنوشند و يا مصطكى سوده بخميره گاو زبان سرشته به ورق نقره پيچيده بخورند و شيره انيسون دو ماشه شيره خيارين شش ماشه عرق گاو زبان باديان هر يك پنج توله شربت بنفشه گلقند هر واحد يك و نيم توله داخل كرده بنوشند
[ نسخه 3 ]
ايضا براى رطوبت دهان و خرابى هضم طباشير دانه هيل هر يك ماشه سوده بآمله مربى يك عدد سرشته بخورند بالايش عرقيات شربت بزورى دو توله بالنگو چار ماشه پاشيده بنوشند .
و اگر با رطوبت دهان و برهمى طبيعت بعد مسهل بود اصلاح معده بجوارش عود هفت ماشه و شيره دانه هيل سه ماشه و عرقيات ده توله و شربت بزورى دو توله كنند
[ نسخه 4 ]
ايضا براى آروغ ترش از رياح سوداوى نوشداروى ساده عرقيات شربت بزورى و سفوف نمك اندرانى دهند و براى كثرت آروغ بعد تخمه و سوء هضم مصطكى دو ماشه الايچى سه ماشه پودينه خشك دو ماشه در عرق باديان پنج توله گلاب چهار توله جوشانيده سكنجبين دو توله يا گلقند دهند كه محلل رطوبات است
[ نسخه 5 ]
ايضا اگر نفخ مراتى مثل گوله در شكم بود و مزاج بارد باشد صعتر فارسى انيسون باديان دانه هيل مصطكى هر واحد يك ماشه سوده بگلقند توله سرشته همراه عرق باديان دهند و در آخر روز شيره تخم كشوث شيره اصل السوس هر يك چهار ماشه و در شب هليله مربى به آب گرم و گاهى عود سوده افزايند و براى نفخ شكم بارد مزاج مصطكى دو ماشه عود سنبل الطيب هر يك يك ماشه سوده بگلقند يك توله سرشته تناول نمايند بالايش عرق باديان عرق عنب الثعلب هر يك پنج توله شربت بزورى دو توله بنوشند .
و اگر دفع سده منظور باشد سناى مكى چهار ماشه افزايند
[ نسخه 6 ]
ايضا براى تهوع و خفقان و آروغ و فواق و قلت اشتها و ضعف هضم عود غرقى ماشه مصطكى پودينه خشك دانه الايچى خرد هر واحد دو ماشه سوده بسكنجبين توله سرشته همراه شيره كاسنى شش ماشه عرق عنب الثعلب ده توله