به حقنه لين و يا از فتل مسهله نرم نمايند و سفوف سودا با ماء الجبن مناسب است و رياح مراقى نيز اكثر بماء الجبن زائل مىشود و در اين باب اطريفل رمانى جامع است و بايد كه مطبوخ و مسهل اصحاب مراق قليل الاجزا باشد چنانچه در صورت قبض طبع گل بنفشه و نيلوفر و گاو زبان عنب الثعلب تخم خيارين كوفته كاسنى كوفته مويز منقى شاهتره آلوبخارا پوست بيخ كاسنى افتيمون مغز فلوس گلقند روغن بادام اكثر در ماء الجبن خيسانيده ميدهند .
و اگر طبيعت مجيب باشد و ماده اندك ماء الجبن ساده با شربت نيلوفر كفايت كند و فائده بليغ رساند و گاهى خيارين دو توله تخم خربزه يك توله خارخسك نه ماشه در ماء الجبن خيسانيده ماليده صاف نموده شربت بزورى يا زرشك داخل كرده ميدهند پس متوجه ترطيب دماغ و تعديل آن گردند بريختن شير دختران و آب نيمگرم بسيار بر سر و مالش آن به ادهان مرطبه مذكوره .
و ايضا بعد استفراغات مفرحات ياقوتى مثل معجون ياقوت و جوارش شاهى و آمله لولوى و معجون فلاح و طريفل گشنيز معمول ذكاء الله خان و خميره خشخاش كوكنارى و زرد و خميره ابريشم بارد علوىخانى و خميره عود ترش و معجون نقره و طلا و معجون صندل و مفرح بارد و ياقوتى بارد دهند و شربت الغزا و شراب الصالحين و عرق شير در اين باب بسيار نافع است و يا خميره مرواريد يا خميره گاو زبان با شيره تخم خرفه و عرق گاو زبان و شربت انار يا بديگر اشربه مناسبه چون گلاب و عرق بيدمشك و شيره گشنيز خشك و تخم كاهو و تخم خرفه با شربت سيب و شربت گاو زبان تخم ريحان يا فرنجمشك پاشيده حسب حاجت استعمال نمايد ماء الشعير به شربت خشخاش و سعوط به روغن كدو و بنفشه و نيلوفر به عمل آرند و انكباب و نطول و ضماد و سعوط معمولى كه هر يك در قرابادين مسطور شد به كار برند .
و اگر با وجود حرارت و حدت مزاج يبس و لاغرى باشد غذا ماء الشعير و مزوره بارد مانند كدو و بقله يمانى به روغن بادام دهند .
و اگر در بدن ضعف باشد بچوزه مرغ و كله گوسفند و بزغاله غذا سازند ليكن از بسيار خوردن و شب خوارى پرهيز نمايند و يا آب يخنى با افشره ليمو و تمر هندى دهند .
و اگر ضرورت نباشد حموضات ندهند ذكر بعض تراكيب نافع مراق در مزاج حار از مطب اساتذه كبار اگر بيخوابى باشد نمك در شير ميش آميخته بر كف دست و پا مالند و قدرى افيون در ماء الشعير حل كرده نوشانند يا در شير زنان حل كرده سعوط نمايند و اين نقوع در هر ماه پنچ شش مرتبه استعمال كنند آمله گشنيز هليله سياه هر يك شش ماشه براده صندل چهار ماشه در عرقيات خيسانيده شربت نيلوفر داخل كرده بنوشند ايضا اگر با صعود بخارات و تيرگى رو باشد مفرح بارد همراه شيره كاهو شيره خرفه هر واحد شش ماشه عرق عنب الثعلب عرق صندل شش توله شربت بنفشه تخم ريحان چهار ماشه حل كرده بدهند پس اگر مريض را از نشستن در آفتاب راحت آيد وزن شيرجات سه سه ماشه كنند و در صورت قبض هليله سياه كوفته وقت شب بدهند اگر آخر روز بخارات متساعد شوند تبريد مذكور وقت تصاعد بخار و هليله صبح دهند و اگر شكايت درد ساقين هم باشد شيره خيارين و خارخسك در عرق شاهتره و گلاب برآورده شربت بزورى در آن كرده بنوشانند ايضا براى رفع سوزش گلو و سر از بخارات صفراى محترقه تبريد از شيره زرشك هفت ماشه و عرقيات و شربت بزورى دهند .
و اگر با سوزش معده كشمش هفت ماشه در گلاب چهار توله تر كرده صبح يك يك بسر سوزن برداشته بخورند و گلاب بنوشند ديگر مراق با حرارت مزاج و سوزش دماغ و چشم و احساس بخارات گرم و درد اعضا و گاهى عرق آمدن و آتشك كهنه باشد آمله مربى يك عدد عرق شاهتره ده توله شربت انار شيرين دو توله باز اطريفل گشنيزى يك توله شيره خيارين شش ماشه شربت نيلوفر دو توله باز اطريفل يك توله شيره تخم كاسنى شش ماشه لعاب اسپغول نه ماشه عرق شاهتره ده توله نبات يك و نيم توله باز شيره خيارين به جاى كاسنى باز بعد فصد هفت اندام ماء الجبن خورند ديگر براى احتراقى مراقى و جوشش دماغ و گرمى بدن و افروختگى رگها و اضطراب و نزله و قبض هليله مربى به ورق نقره پيچيده اول بخورند بعد گشنيز خشك كشمش براده صندل سفيد شب در عرقيات نقوع كرده صبح خام ماليده صاف كرده شيره تخم خرفه شيره تخم خيارين شربت نيلوفر داخل كرده اسپغول پاشيده بنوشند باز بعد سكون طبيعت فصد از باسليق خون پاوسير بگيرند بعد از آن نسخه عرق شير تيار سازند ديگر با نفخ و عطش و ضعف اشتها بود گلقند سكنجبين هر واحد يك و نيم توله در گلاب دو توله عرق كاسنى سه توله عرق عنب الثعلب چهار توله ماليده بدهند .
و اگر حرارت در جگر زائد باشد شيره خيارين افزايند و بشام عرقيات ده توله شربت انار دو توله و غذا شله دهند ديگر براى ابخره يابسه و بيخوابى هليله به ورق نقره پيچيده لعاب بهدانه عرقيات گلاب كيوره شربت بنفشه دهند و سعوط شير دختر و مالش كف پا از تخم خشخاش تخم بنگ به شير گاو سوده نمايند ايضا براى منع صعود بخارات و خفقانيت كشمش شش ماشه زرشك هفت ماشه در عرق كاسنى پنج توله و گلاب چهار توله تر كرده صبح ماليده شيره خرفه شش ماشه شربت بزورى دو توله داخل كرده دهند و يا گاو زبان گشنيز خشك صندل سفيد هر يك شش ماشه كشمش يك و نيم توله شب خيسانيده ماليده صاف نموده شربت انار دو توله داخل كرده دهند .
و اگر طبع قبض بود چند روز آلوبخارا پنج دانه مويز منقى ده دانه گل سرخ زرشك گاو زبان هر يك چهار ماشه خيسانيده گلقند دو توله يا خميره بنفشه سه توله حل كرده بنوشند و يا براده صندل سفيد شش ماشه گشنيز خشك چهار ماشه ابريشم مقرض چهار ماشه آلوبخارا پنج عدد شب تر كرده صبح ماليده
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 215
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٢١٥