داخل كره بنوشانند .
و دادن آمله دو ورق نقره با شيره تخم خرفه مقشر و عناب و آلو بخارا و گشنيز خشك و عرق كاسنى و كيوره و گلاب و عرق شاهتره و شربت نيلوفر تخم فرنجمشك پاشيده و نيز معمول است و مفرح بارد با شيره زرشك و آلو بخارا و شربت انار شيرين نيز نافع بوده .
و بعضى مريضان مفلس را بعد فصد نوشيدن شير بزپا و آثارپا خاكشى سه ماشه يا با اسپغول مفيد مىشود و روغن بنفشه و روغن بادام و روغن كدو مدام بر تارك سر مالند و در بينى و گوش چكانند و بهر تبريد جگر صندل و كافور و گلاب بر جگر طلا كنند .
بالجمله در ابتدا معالجه بشيرجات و لعابات مسكنه نماينده .
و هرگاه احتراق و يبوست و تشنگى كم گردد نضج ماده از منضج صفرا نموده به مسهل سودا و يا مطبوخ هليله و يا مطبوخ افتيمون تنقيه كنند .
و اگر يبوست احتراق زياده باشد بعد ترطيب از ماء الجبن ساده بايد كه اندكى منضجات و مسهلات دهند و الا منضجات تحريك زياده كنند چنان چه بعضى را از دادن منضج سوزش مىافزود لهذا استاد مرحوم در صورت كثرت يبوست اول ماء الجبن ساده داده بعده مسهل مىدادند .
و بعد از مسهل اگر تنقيه بحب افتيمون كنند انسب بود و گاهى جهت تعديل ادويهى حاره و تسكين حرارت و تشنگى و حفظ امعا از سحج و بواسير لعاب اسبغول در مسهل مىافزايند .
و گاهى حب هليله علوى خان يا حب بنفشه عوض حب افتيمون مىدهند .
و بعد از تنقيه براى دفع يبوست و سوزش تبريدات بالعبه و اشربه مرطبه و سعوطات روغن كدو و غيره به عمل آرند و در مساكن بارد و رطب و نزديك آب يعنى در مكانى كه در آن حوض و نهر جارى باشد و يا در آن آب پاشيده باشند نشينند و خواب بسيار كنند .
و بهر تقويت و تعديل خميره صندل و مرواريد و ابريشم بارد و سفوف لؤلؤى جالينوس و علوى خان و سفوف آمله مركب و عرق شير و غيره و ماء اللحم بارد و شراب الصالحين و شربت الغزا و ياقوتى بارد كه در قرابادين مسطور شد بخورانند و سعوط و ضماد و نطول معمولى حسب حاجت به كار برند و اغذيه و فواكه مرطبه خورانند و تعاهد حمام مرطب يا غسل با آب شيرين نمايند و شير بر سر دوشند و نطول و آبزن مرطب كنند و روغنهاى مرطبه بر بدن و سر مالند و در بينى چكانند و بعد خروج از حمام و استراحت غذا بدهند .
و ايضا در صفراوى بعد تنقيه استعمال ماء الجبن ساده و شير بز و ماء القرع معمول است و بايد كه تبريد و ترطيب در ماليخولياى صفراوى زياده نمايند و بهترين تدابير ترك رياضات است و اختيار سكون .
و تغريق رأس به ادهان مرطبه و تنطيل به نطولات مرطب از مغز تخم كدو و هندوانه و بنفشه و نيلوفر با شير زنان و لخلخه روغن بنفشه و روغن بادام و آب كاهو و آب گشنيز و آب كدو و اندك كافور و سائر تدابير مرطبه تا آنكه ترطيب دماغ و رطوبت در منخرين ظاهر گردد و اضمده و نطولات كه بهر تعديل به كار برند چيزى محلل مثل بابونه و اكليل در آن داخل كنند زيرا كه در استعمال ادويه بارد صرف بر دماغ خوف تغليظ مواد است ليكن در اين حالت دواى مقوى دماغ چون برگ مورد و بهى و مانند آن نيز آميزند كه دواى محلل مضعف قوت است .
و تكثير محلل نيز منع است بنا بر تحليل لطيف و بقاى كثيف بلكه محلل به مقدارى باشد كه لطيف را تحليل نديد و باقى را كثيف نگرداند مانند آنكه تركيب نمايند ضماد را از نيلوفر و بنفشه و برگ خرفه و برگ كاهو و كدوى تازه از هر واحد يك نيم جزو بابونه و اكليل الملك شبت اصل السوس هر يك يك جزو به روغن بنفشه يا به روغن گل ممزوج نمايند و پيش از تنقيه استعمال ضمادات قويه جائز نيست و گلاب و آب بيد و آب بنفشه و آب نيلوفر باندكى آب بابونه يا روغن او به كار برند .
و اگر بعد دو سه روز آب كاهو و روغن گل آميخته بر سر نهند جائز باشد آنجا كه مزاج گرم به غايت باشد و روغن بنفشه به روغن گل آميخته نافع بود .
و اگر بعد مسهلات ضرورت تنقيه بينند ماء الجبن با سفوف سودا استعمال كنند .
و اگر يبوست مفرط بود و خواب نيايد و بدن مريض خشك و لاغر و ماده كمتر باشد و غلبه خون نيز محسوس نشود به هيچ وجه فصد و مسهل روا ندارند و مستفرغات قوى و ايارجات كبار جائز نبود كه در آن خود جنون و مانيا است و همگى در ترطيب بدن و تعديل مزاج و تفريح و تقويت قلب بكوشند و در اين حالت نفع ماء الجبن ساده و تركيبات شير بز بتجربه پيوسته چنانچه شير بز نيم پاو نبات سفيد يك توله خاكشى هفت ماشه وقت صبح و ماء القرع نيم كدو و نبات دو توله تخم ريحان پنج ماشه وقت شام نوشيدن نيز مجرب است و كذا سعوط روغن لبوب سبعه و خوردن لعوق خشخاش معمولى در اين باب مجرب است .
و از اغذيه شورباى گوشت حلوان و چوزه مرغ و ماكيان فربه به اسفاناخ و كدو و روغن بادام پخته و ماء الشعير و فالوده با روغن بادام و شكر آميخته و دوغ گاو و مهلبيه رنگ تره و شير برنج و خشكه گيلانى با سرشير يا جغرات گاوى و مرباى سيب و ترنج و كدو و انناس و قليه شلجمى و زردكى و چغندرى .
و از فواكه تربز و خرپزه و خيار و انار و انگور شيرين و به و سيب و امرود و مشمش و كشمش و بادام و توت بيدانه و انناس و شريفه در اين مرض مناسب است و نيشكر كيوره پاشيده در شبنم گذاشته صبح نهار خوردن اثر عظيم دارد .
ذكر بعض تراكيب مفيد ماليخولياى دموى و صفراوى از مطب اساتذه كرام
[ نسخه 1 ]
چنانچه در فصل صيف و مواد صفراوى و سوداوى مركب اين مسهل بدهند بهدانه سه ماشه عناب پنج دانه گل بنفشه گل نيلوفر هر يك پنج ماشه تخم خيارين كوفته