ناحيه رأس و دلك از پارچه خشن و تحريك دستها و پايها نمايند ليكن دلك و رياضت قوى نكنند كه تحليل نمايد بلكه به مقدارى كه مقتضى زياده كشيدن غذا باشد و آرام و خواب و حمام و آبزن مرطب لازم شناسند .
و تدبير خواب آوردن كنند و تسخين سر به ضمادات گرم تر و حجامت رأس بلاشرط و نطولات حاره مرطبه به طبيخ بابونه و اكليل الملك و تخم كتان و حلبه و كله پايچه بره و تدهين رأس به روغنهاى معتدل مثل روغن سوسن و نرگس و خيرى نمايند .
و اگر اين روغنها به قدر معتدٌ به در نطول افزايند بهتر باشد و مغز ساق ماده گاو و روغن بادام و روغن بابونه و مسكه گاو بمالند .
و اگر فالوده عسلى يا عصير خرما نيم گرم بر سر نهند صواب باشد .
و اگر آثار ماده سوداوى يافته شود تنقيه آن به مسهل سودا نمايند و براى نضج مغلى تأليف والد علوى خان نافع .
صفت مغلى منضج مسكور به جهت نيسان سوداوى گاو زبان شاهتره بسفائج بادرنجبويه اسطوخودوس گل بنفشه هر يك دو درم عود صليب يك درم عناب ده دانه مويز منقى بست دانه افتيمون پنج درم اجزا سواى افتيمون جوشانيده صاف نموده افتيمون را در كتان بسته شب در آن اندازند و صبح گرم كرده بمالند و بيفشارند و كيسه را دور كرده در مطبوخ گرم ترنجبين پانزده مثقال ماليده صاف كرده بنوشند بعد ظهور نضج اسهال سودا نمايند و تنقيه به مطبوخ افتيمون و حب آن نيز مفيد است .
و هرچه در علاج امراض سوداوى مذكور شد به عمل آرند .
و بعد تنقيه بهر تعديل مزاج آنچه بالا گفته شد استعمال نمايند و نوشيدن شير ماده گاو در نيسان كه به سبب يبس سودا باشد .
و كذا خوردن روغن گاو مفيد است و سعوط از نمك و روغن بادام و تمريخ به روغن خيرى زرد و مغز ساق گاو مع شراب رقيق نيز مفيد گفتهاند .
و سعوط از مغز ساق گاو به روغن بادام نيز نافع نسيان سوداوى است و كذا معجون نجاح و معجون لبوب علوىخانى .
اقوال اطبا :
[ ابو سهل ]
ابو سهل گويد كه فساد ذكر اگر از يبوست باشد استعمال تدبير حار رطب آن را نافع بود و نطول به آب مطبوخ بنفشه و خيرى و بابونه كنند و روغن سوسن و نرگس و خيرى بر سر بمالند و در بينى چكانند .
[ مصنف حاوى صغير ]
مصنف حاوى صغير گويد كه گاه نسيان از سودا بود علاجش تنقيه دماغ و بدن از اخلاط سوداوى بحب افتيمون و مطبوخ آن كنند و روغن بنفشه و كنجد و خيرى بر سر نهند و هر صبح جلاب از نيلوفر و بادرنجبويه هر يك دو درم و شكر سفيد ده درم بنوشانند .
و غذا مزوره ماش با نخود و شيره مغز بادام دهند .
و استحمام دائم و حلق رأس و مالش آن به روغن كدو و خيرى و بنفشه و بادام شيرين و استعمال مروخات و نطولات حار رطب نافع است .
[ ابو منصور ]
ابو منصور گويد كه در نسيان سوداوى ايارج اركاغانيس و مطبوخ افتيمون و مويز و عناب و ريختن آب مطبوخ گندم و جو بر سر و شرب ماء الجبن و ايارج فيقرا بافتيمون مفيد بود و روغن كنجد و خيرى زرد بر سر نهند و غذا لحم ماكيان و بره خورانند و عوض آب ماء العسل معمول به نصف نبات و نصف عسل نوشانند و شراب رقيق سفيد دهند و بمغز ساق ماده گاو و بره روغن بادام شيرين سعوط كنند .
[ ابو الحسن طبرى ]
ابو الحسن طبرى مىنويسد كه علاج هلاك الذكر از برد و يبس به چيزى قوى نكنند كه در يبس آن بيفزايد بلكه در ابتداى آن اين حقنه به عمل آرند خارخسك بابونه چغندر قرطم تخم كتان برگ خبازى برگ خطمى سبوس گندم انجير و مانند آن خوب بپزند و مقدار حاجت از آن گرفته به قدر كفايت روغن سوسن و روغن ياسمين و روغن خروع آميخته حقنه كنند و سه تا چهار بار تنقيه به اين حقنه نمايند بعده ترك استفراغ كنند و تغريق سر به روغن سوسن و اندك روغن ياسمين نمايند .
و ابن سيار آنچه اكثر در اين استعمال مىكرد روغن سوسن است كه تسعيط و تغريق سر بدان ميكرد و غذا لحوم حملان شيرخواره ميخورانيد و شراب متوسط ميان كهنه و نو مىنوشانيد .
و در بعض اوقات چون مرض دشوار ميشد سعوط به اين روغن ميفرمود بگيرند روغن سوسن و روغن ياسمين هر واحد بيست درم و يك رطل لعاب خطمى و لعاب حلبه و لعاب بزر كتان و اندكى زعفران بر آن انداخته در شيشه كرده به آفتاب نهند و هر روز يك دو مرتبه بجنبانند و در آفتاب پنج روز بدارند بعد از آن بگذارند تا روغن بالاى آن صاف گردد بعده بگيرند از اين روغن دو درم و ميعه سائله يك دانگ در خرقه صفيق صاف كرده بياميزند و در شيشه كوچك بر هم زنند تا كف كند پس از كف صاف كرده دائم بدان سعوط كنند .
و آبى كه در آن بابونه و اكليل الملك و پيه كبوتر بچه و قرطم كوفته و خطمى يا برگ او و خبازى يا برگ آن جوشانيده باشند نيم گرم بر سر ريزند و دلك خفيف سر نمايند و به پوشيدن كلاه كه در آن پشم ثعلب باشد وقت خواب امر كنند .
و منجمله چيزى كه در اسخان رأس اين عليل بر آن اعتماد كرده مىشود ادهان حاره رطبه است .
و تناول اين معجون بعد استفراغ اندك كه ذكر كرديم نسخه بمعجون زنجبيل چينى ده درم تخم انجره پنج درم تودرى بوزيدان هر واحد سه درم پوست جوز برى باقه حب الزلم لسان العصافير هر واحد پنج درم فلفل سفيد دو درم همه را سائيده بفانيد مسنجرى مقوم بسرشند و در ظرف آبگينه كه در آن روغن غار و روغن سوسن باشد بدارند و هر روز از آن به قدر جوزه از وسط روغن گرفته بر نهار تناول كنند .
و اگر از اين شهوت جماع هيجان كند از آن منع كنند .
علاج نسيان حار يابس
و آن سهل العلاج است مادام كه در اضعاف قوت و تجفيف جوهر دماغ و تنقيص آن افراط نكرده باشد و الا علاج او به غايت مشكل بود پس به صورت حرارت ساده