افعال و خواص آن : مسكن مغص و رياح غليظه و مفتح و جهت عرق النساء مجرب دانستهاند . ضماد مطبوخ آن با روغن زيتون محلل اورام صلبه و بلغميه و سوداويه و مورث سحج . مصلح : آن صمغ عربى .
مقدار شربت آن : تا يك مثقال است .
بخور مريم
به فتح با و ضم خاى معجمه و سكون واو و راى مهمله و فتح ميم و سكون راى مهمله و فتح ياى مثناة تحتانيه و سكون ميم به افريقيه معروف به جر المشايخ و به شام بولف است .
ماهيت آن : نباتى است برگ آن شبيه به برگ لبلاب كبير يك روى آن سبز و روى ديگر مايل به سفيدى و مزغب و ساق آن به قدر چهار انگشت و گل آن مانند گل سرخ و گل بعضى كبود نيز و بيخ آن مانند شلغم و عريضتر از آن و سياه و گياه آن را شجر مريم نامند و منبت آن جاهاى سايه نمناك و مستعمل بيخ آن است و عصاره آن قوىتر از بيخ آن و قسمى است از عرطنيثا و غير آنست زيرا كه گياه عرطنيثا خاردار و پرشاخ و ساق آن درازتر از ساق گياه بخور مريم و برگ آن شبيه به برگ كلم و شاخ آن شبيه به بخور مريم و سياه و ليكن در اين چيزى شبيه به گره برآمده مىباشد به خلاف بخور مريم .
طبيعت آن : در اول سيّم گرم و در آخر آن خشك .
افعال و خواص آن : مفتح و محلل و جاذب و ملطف و مدر بول و حيض و شير و عرق و مسقط جنين و جهت يرقان و تفتيح سدد كبد و تنقيه فضول آن و صفرا از اقطار بدن و منافذ آشاميدن سه مثقال آن با آب انار و كثيرا كه مصلح آنند و چون با عسل و يا شراب بياشامند مىباشد اقوى و ليكن در اين هنگام بايد كه از دو مثقال تجاوز نكنند و ربو را نيز نافع است و با شراب جهت رفع ضرر ادويه قتاله و زياده كردن مستى شراب و با ماء العسل جهت اسهال بلغم و خلط غليظ و زبل متحجر و خلط متعذر الدفع و ضماد آن با فادزهر و دواهاى سمى قتاله « 1 » است به قوّت جاذبه و طلاى آب آن با سركه جهت داء الثعلب و نقرس و التواى عصب و برآمدگى مقعده و ازاله كلف و با روغن زيتون كهنه جهت شقاقى كه از سرما به هم رسيده باشد و با ادويه محلله جهت خنازير و ساير صلابات و اكتحال آن با عسل جهت نزول آب در چشم و ليكن به تنهايى در چشم نبايد كه بكشند به سبب حدت آن بلكه حدت آن را به نشاسته شكسته استعمال نمايند و سعوط آب آن جهت تنقيه دماغ به سبب قوّت جاذبه آن و چون آب مطبوخ آن را بر سر بريزند جهت قروح آن و بر صورت جهت زوال شقاقى كه به سبب سرما عارض شده باشد و غسول خشك آن جهت ازاله آثار بشره و كلف و داء الثعلب و كماد آن جهت نقرس و التواى عصب نافع و چون پارچه صوفى را با آب آن تر كنند و حمول نمايند تقاضاى براز نمايد تقاضاى قوى و فرزجه آن جهت اسقاط جنين و تعليق آن جهت عسر ولادت بغايت نافع .
مضر مقعده محرورين ، مصلح آن كثيرا و آب انار .
مقدار شربت از عصاره آن : نيم درم و از جرم بيخ آن تا سه مثقال و از خواص آن است كه چون بر شكم طلا نمايند اطلاق نمايد و بر رحم با تكرار عمل اسقاط جنين و ضماد گياه تازه آن به تمامه جهت تحليل صلابت طحال بيعديل . تخم آن جالى و ضماد آن جهت ازاله كلف و نمش و خنازير و ورم صلب و داء الثعلب و اكتحال آن جهت نزول آب در چشم مفيد و عصاره و بيخ آن در اين افعال قوىتر است و قسمى از بخور مريم را گياه شبيه به نيل و برگ آن باريك و عساليج آن به قدر ذرعى و باريك در اطراف آن شعبهاى مانند اكليل و شبت و تخم آن شبيه به تخم شبت و بيخ آن را در منع حمل مجرب دانستهاند .
پخته جوش
شرابى را گويند كه آن را با دوايى چند جوشانيده باشند و آن چنان است كه شيره انگور را با گوشت بره فربه در ديگ كرده باقى ادويه را نيم كوفته در كيسه مىكنند و در ديگ مىاندازند و مىجوشانند تا گوشت مهرّا شود بعد از آن صاف كرده مىنوشند .
فصل الباء مع الدال المهمله
بداشقان
به فتح با و دال مهمله و الف و كسر شين معجمه و فتح قاف و الف و نون معرب از بدسگان فارسى است و بدشغان و بدكشان و قاتل ابيه و كف الكلب نيز نامند .
ماهيت آن : گياهى است شبيه به بردى كه به فارسى پيزر نامند و غير آن است زرد رنگ ذهبى و باريكتر از بردى و نرمتر از آن . منبت آن نىزارها و آبهاى ايستاده و اهل زنج دست برنجن از آن مىسازند و گويند در آذربايجان بسيار است .
طبيعت آن : گرم و خشك .
افعال و خواص آن : ملطف و محلل و مدر بول و جهت امراض بارده بلغميه و رطوبيه نافع و بدل آن كشت بركشت است .
مقدار شربت آن : از يك درهم تا سه درهم .
بدل آن : يك وزن و نيم آن درونج و به وزن آن زيره كرمانى است .
هامش
( 1 ) . قتال : ب