چهار روز متوالى جهت يرقان و طحال و استسقا و تفتيت حصات و غرغره به طبيخ آن با شراب جهت قروح و بثور زبان و منع انبساط قروح دهان و تسكين اوجاع آن و لهاة و ضماد برگ آن جهت تسكين اورام حاره و جراحات و قروح و بخور آن مسقط جنين و گفتهاند آشاميدن گره اسفل آن از جهت تب يومى و گره دويّم آن جهت تب نوبه بلغمى و گره سيّم آن جهت تب غب و چهارم جهت ربع مجرب و تعليق نبات آن را اهل روم و فرنگ موجب اكرام و اعزاز دانستهاند .
مقدار شربت آن : از يك مثقال تا دو مثقال .
مضر ثفل ، مصلح آن كثيرا است .
ايّل
به كسر همزه و فتح ياى مثناة تحتانيه مشدده و لام و به ضم همزه نيز آمده لغت عربى است آن را ايّل جهت آن گويند كه پناهگاه خود را در مغارهاى كوه سازد و به فارسى گوزن و گاو كوهى و به هندى باره سينگها به فتح باى موحده و الف و فتح را و ها و كسر سين مهمله و سكون ياى مثناة تحتانيه و خفاى نون و فتح كاف فارسى و ها و الف و باره به لغت ايشان دوازده و سينگه به معنى شاخ است جهت آنكه شاخ آن اكثر متشعب به دوازده شعبه مانند شاخه درخت مىباشد و بسيار صلب مصمت شبيه به دندان در جرم بلكه از آن صلب تر به خلاف شاخ حيوانات ديگر .
ماهيت آن : حيوانى است جبلى و غير جبلى . جبلى آن سه نوع است : يكى آنكه در دامنههاى كوهها كه درختان بسيار باشد مىباشد و اين را وعل نامند و به تركى جوبر و جثه اين از آهو بزرگتر و در زمستان موى آن مايل به سياهى و در گرما سرخ مىگردد و بىدنباله است و نوع دويّم آن كه در كوههاى گرمسير مىباشد از وعل بزرگتر و اين دنبالهدار است و يحمور نامند و نوع سيّم آنكه در كوههاى سردسير مىباشد و بزرگ جثه و اين را بقر جبلى نامند و غير جبلى آن زرد رنگ و قوى هيكل و در بيشههاى گرمسير مىباشد و اين را بقر الوحش و به فارسى گوزن نامند و بهترين انواع اين است و همه آنها هر سال در هنگام پاييز شاخ مىاندازند و شاخ ديگر قوىتر و پرشعبهتر از آن برمىآورند و گويند كه طويلالعمر مىباشد و بعد از هر صد سال مثانه ديگر در آن به هم مىرسد و لهذا به عدد هر مثانه عمر آن را معلوم مىنمايند . حكيم مير محمد مؤمن در تحفه نوشته كه والد حقير از جد فقير نقل نموده كه او صاحب هفت مثانه را ديده بود و نوشته كه گويند مراره ندارد و نه چنين است بلكه مراره آن بسيار كوچك است و چون پر شد از صفرا به زودى خالى مىشود و بر كبد آن چسبيده مىباشد و لهذا كم ظاهر مىگردد و گفتهاند چون تير بر آن زنند و پيكان در آن نشيند بر نيايد و چون مشكطرامشيع بخورد برآيد .
طبيعت آن : گرم و خشك در سيّم .
افعال و خواص آن : گوشت اقسام آن مولد سودا و سريع الهضم و مدر بول و مقوى باه مبرودين و گوشت آنچه در هواى گرم بعد از دوانيدن بسيار ذبح نموده باشند به تخصيص كه آن حيوان تشنه باشد بسيار گرم و با سميت است پس بايد كه در زمستان بعد از آنكه آب بسيار به آن خورانيده باشند صيد نمايند و يا آنكه بعد از صيد به آن آب بخورانند و نگذارند كه اضطراب بسيار نمايد و بعد از صيد فى الفور ذبح نكنند بلكه بگذارند تا زمانى طويل پس ذبح نمايند و بعد از ذبح بسيار نگذارند كه بماند كه به زودى متعفن مىگردد پس طبخ نمايند با آب و اندك شبت تا خوب مهرّا شود و با روغن و چيزهاى چرب تر تناول نمايند و بعد از آن اشربه ملينه شكم مانند شربت انجير و ماء العسل و فانيذ بياشامند و چون شاخ آن را مانند هيزم بسوزانند و مقدار يك مثقال آن را با كثيرا به وزن آن بياشامند جهت قطع نفث الدم و اسهال مزمن و سيلان رحم رطوبى و دموى خصوصاً با ادويه معينه بر آن و دفع يرقان و وجع مثانه و قرحه امعا و قولنج صعب و سپرز مفيد و چون پارچه پارچه نموده در كوزه گلى مطين نموده سر آن را محكم كرده در تنور و يا در تون حمام گذارند تا آنكه سوخته سفيد گردد پس مانند اقاقيا شسته اكتحال بدان نمايند جهت امراض عين و سيلان فضول از آن و تنقيه قروح آن و سبل و غشاوه و حكه و جرب و غير مغسول آن را چون با سركه طلا نمايند بر بهق و برص و در آفتاب نشينند تا عرق شود مفيد باشد و با روغن گاو جهت شقاق دست و پا و آشاميدن آن نيم درهم جهت طحال و سنون آن جهت تقويت و جلاى دندان و طلاى آن جهت قلاع دندان بزرگان و كودكان بغايت موثر و بر عانه و پستان ادرار حيض نمايد و مضمضه آن با سركه جهت تسكين وجع ضرس و بخور آن جهت طرد هوام و تعليق آن بر زن آبستن باعث سهولت وضع حمل به غير الم و اذيت و غير محرق آن را چون با دو سه دانه فلفل بسايند و اندكى بخورند و قدرى بر آن طلا نمايند جهت درد پهلو و تمريخ پيه آن جهت تشنج و خوردن يك مثقال خون برشته آن بىروغن جهت قطع اسهال مزمن و قرحه امعا و آشاميدن خام آن يا برشته آن مقدار دو مثقال جهت دفع سم السّهام يعنى طفسيقون مفيد و ماليدن مغز ساق آن و پيه شكنبه آن جهت تحليل رياح و انضاج صلابات و ازاله اعياى بارد السبب و مفلوج بعد از استفراغ نافع و بدل آن در اين عمل زرده تخم مرغ نيم برشت دو چندان آن و طلاى دنباله سوخته آن به تمامه و همچنين طلاى پوست و گوشت و استخوان آن با شراب بر ذكر و كنج ران و عانه جهت تحريك باه و نعوظ و