كرده و خشك نموده بو داده در پارچه كتان نيلى بسته دايم ببويند جهت زكام و نزلات بارده و خوردن نيم درم انيسون و يك دانگ مصطكى كوفته در ده درم گلقند سرشته چند روز پى هم بعد از استفراغ بلغم جهت ليثرغس و سبات بلغمى نافع براى آنكه مبدل مزاج دماغ و مقوى معده است پس توليد نمىكند بلغمى كه سبب ليثرغس است و چون دو درهم آن را در آب بجوشانند و صافى نموده ده درم جلنجبين عسلى در آن حل كرده باز صافى نموده بياشامند جهت سبات حادث از برد خارجى و از آشاميدن ادويه مخدره مانند افيون مفيد و بايد كه بوده باشد غذاى او نخود آب و گوشت خروس جوان متوبل به ابازير حاره يا حلتيت و مغز حب القرطم و چون آن را كوبيده سفوف نمايند و يا كوبيده با گلقند سرشته بخورند و يا جوشانيده به تنهايى بياشامند و يا گلقند در آن حل كرده صافى نموده بنوشند جهت ماليخوليا خصوصاً مراقى آن و آشاميدن آب مطبوخ آن با ماء العسل جهت كابوس نافع و سزاوار آنست كه در اوايل فالج يا چهار روز يا هفت روز به آبى كه در آن انيسون جوشانيده باشد به تنهايى يا با يك اوقيه جلنجبين عسلى در آن حل كرده صافى نموده باشند اقتصار نمايند و ضماد آن جهت استرخا نافع براى آنكه در آن حرارت با اندك قبضى مىباشد و لهذا تقويت مىبخشد اعضا را و اكتحال آن جهت سبل كهنه مجرب دانستهاند و سنون آن جهت جلاى دندان و دفع بدبويى دهان و خاييدن آن جهت صداع بارد و شقيقه و جلاى مجارى تنفس و درد سينه و سرفه و ضيق النفس و خفقان بارد و تقويت فم معده و دفع رطوبات آن و رفع اعيا و آشاميدن آب مطبوخ آن خصوص با اصل السوس جهت امراض صدر و بهر و امراض مذكوره و تفتيح سده جگر و سپرز و گرده و مثانه و رحم و استسقا و سوء القنيه و تفتيت حصات و تب بلغمى كهنه و قطع سيلان رحم و ازاله فضول و تحليل قراقر رياح در معده و ساير اعضا و ادرار شير و عرق و بول و حيض و تقويت باه و گرده و ازاله سموم قتاله و تهبج وجه و اطراف و اسهال رطوبى خصوص بريان كرده آن در اين امر و چون آن را بسيار نرم بكوبند و يا با آب ساييده استعمال نمايند جهت بواسير نافع خصوص ريحى آن و بخور آن جهت تسكين صداع بارد و نزلات بارده و اخراج جنين و مشيمه و قطور نرم ساييده آن با روغن گل در گوش جهت تسكين درد گوش و كرى و ثقل سامعه حادث از ضربه و سقطه و به دستور مطبوخ آن در روغن گل و آشاميدن طبيخ آن با شكر جهت رفع زردى رخسار زن زاييده و طلاى مطبوخ آن در سركه جهت تحليل اورام و كشتن شپش نافع .
مضر امعا ، مصلح آن رازيانه و مصدع محرور و مصلح آن سكنجبين .
مقدار شربت آن : از دو درهم تا پنج درهم .
بدل آن : تخم شبت و رازيانه و كرويا و در تقويت باه مثل آن انجره است و دستور تشويه و بريان نمودن آن جهت امراض عين و غيرها آنست كه آن را به عسل بسرشند و در لته بسته به گل گرفته در تنور معتدل يك شب بگذارند پس برآورده به كار برند و جوارش انيسون و حب و دهن و سفوف و عرق و اقراص و معجون آن در قرابادين كبير ذكر يافت .
فصل الالف مع الواو
اوافيوس
به فتح همزه و سكون واو و الف و كسر فا و سكون ياى مثناة تحتانيه و سكون واو و سين مهمله لغت يونانى است و به گمان بعض مترجمين به معنى حدقه است زيرا كه گل آن شبيه به نرگس است و بسيار كوچك و انبوه و بنفش و اندرون آن زرد و برگ آن شبيه به برگ گندنا و ساق آن به قدر شبرى و به سطبرى انگشتى و املس و گويند نورانى مىباشد و مانند شمع در شب مىدرخشد و بيخ آن شبيه به پياز نرگس و در مصر و شام بسيار است .
طبيعت : بيخ آن بارد در اواخر دويّم و مجفف در اول و تخم آن معتدل در حرارت و برودت و مجفف در اواخر سيّم و برگ آن بارد در اواخر اول و معتدل در يبوست و رطوبت .
افعال و خواص آن : آشاميدن بيخ آن جهت حبس اسهال و ادرار بول و دفع سموم و گزيدن رتيلا و ضماد آن با شراب ابيض جهت منع روييدن موى خصوصاً تازه آن قبل از بلوغ مانع روييدن يا باعث دير بر آمدن آن و گذاشتن آن بر حقوين و عانه اطفال قبل از بلوغ باعث دير محتلم شدن و گذشتن از وقت مقررى آن .
مقدار شربت آن : تا سه درهم .
مضر گرده ، مصلح آن گويند كثيرا و تخم آن جهت قطع اسهال مزمن مجرب و جهت يرقان ابيض و اصفر نافع .
مقدار شربت آن : تا دو درهم است .
اوّز
به كسر همزه و فتح واو مشدده و زاى معجمه لغت عربى است و به سريانى اروزو و به فارسى غاز و مرغابى و به هندى هانس و گويند اوّز اسم جنس مرغابى است و مراد نوع كبير آن است كه غاز باشد .
ماهيت آن : معروف است اهلى و برّى و وحشى مىباشد و اهلى آن پرواز نمىكند و برّى آن پرواز مىكند .
طبيعت : جميع اصناف آن تا دويّم گرم و تا آخر آن نيز گفتهاند .