كندر و منبت آن بلاد فارس و تركستان و سرخ و سفيد مايل به زردى مىباشد و بهترين آن سفيد مايل به زردى تازه آنست كه در باليدگى مانند كندر صغار و زودشكن و طعم آن تلخ با اندك شيرينى مىباشد .
طبيعت آن : گرم در آخر دويّم و خشك در اول آن .
افعال و خواص و منافع آن : ملين و محلل رياح غليظه و مفتح سده و مجفف بىلذع رطوبات قروح و جروح و غيرها و بهترين مسهلات بلغم است و جاذب آن از مفاصل و از عمق بدن خصوص با تربد و هليله و سكبينج و امثال اينها و بالعرض مسهل صفرا و مغرى و مدمل و ملحم و جابر وثى . * امراض الرأس و العين و الاذن * آشاميدن آن با روغن تخم بيدانجير جهت رفع تشنج امتلايى مفيد و چون آن را با شير دختران مدبر نموده در چشم كشند به تنهايى و يا با ادويه مناسبه جهت رفع رمد و چسبيدگى پلك چشم و رفع نزلات و جرب و سلاق مفيد و چون با مرواريد و مرجان سوخته و نبات سفيد بالسويه سوده ذرور سازند جهت ازاله بياض عين صاحب تذكره مجرب دانسته . چون جوف پياز را خالى كرده انزروت سفيد پر كرده بر آتش گذارند تا به جوش آيد پس آب آن را در گوش بچكانند درد گوش را ساكن گرداند و چون با عسل سرشته و فتيله بدان آلوده در گوش گذارند جهت پاك كردن چرك بسيار مؤثر . * امراض المفاصل و غيرها * آشاميدن آن جهت وجع مفاصل و ورك و عرق النساء و اخراج كرم معده و امعا و اسقاط جنين مفيد و در تسمين مهزول بغايت مؤثر و گويند چون پنج درم آن را با سه قيراط حجر البقر كه عوام اندرزا گويند و ده درم نارجيل مخلوط كرده چهار حصه كنند و چهار روز بعد از خوردن چند عدد زرده تخم مرغ نيمبرشت بخورند باعث تسمين عجيب گردد بغدادى نوشته كه زنان مصر آن را در آب هندوانه تا نصف روز مىخيسانند و جهت تسمين بدن تا ده روز مىآشامند .
المضار : گويند پنج درهم ساييده آن به سبب تسديد مسام و چسبيدن به احشا كشنده است خصوصاً با طلق محلوب و از اسرار مكتومه شمردهاند و مصلح آن صمغ عربى و روغن بادام است و هر گاه مفرد استعمال نمايند بايد كه با روغن بادام ده چندان باشد .
مقدار شربت آن : مفرداً از نيم مثقال تا دو مثقال و مركباً با ساير مسهلات يك مثقال .
بدل آن : به وزن آن صبر است .
استعمال آن در خارج جهت خوردن گوشت زايد و پاك كردن چرك زخمها و قطع سيلان خون و رويانيدن گوشت صالح و التحام جراحت و رفع آثار جدرى و با نطرون جهت ورم سينه و خنازير كه در حلق به هم رسد نافع .
طريق تشويه آن آنست كه بگيرند انزروت را و كوبيده با شير الاغ و يا شير دختران خمير كرده به چوب گز بگيرند و در تنور گرم بياويزند تا رطوبت آن خشك گردد و اندك برشته شود پس برآورده استعمال نمايند و اگر يك مرتبه ديگر كوبيده با سفيده تخم مرغ سرشته به دستور باز تشويه نمايند بهتر و به اعتدال اقرب مىگردد خصوصاً براى اكثر امراض عين كه استعمال آن بىتشويه جايز نيست و حب انزروت و دوا و ذرور و سمنه و شياف و ضماد و فتيله و قطور و مرهم آن در قرابادين كبير ذكر يافت .
انسان
در اجزاى بدن او منافع و مضار بسيار است و بهترين آن جوان صحيح المزاج تام الخلقه ساكن در بلدان معتدله است . چرك گوش او مولد رياح و بيهوش كننده و ضماد آن جهت شقيقه و اكتحال آن جهت رمد و رفع بياض چشم نافع و استخوان آن مولد امراض مهلكه و مداومت آن مورث كورى و ذرور آن در منع آكله مجرب خصوص استخوان كله سر و آشاميدن سوخته آن سه روز هر روز يك مثقال با هم وزن آن شكر جهت صرع و مفاصل و نقرس و عرق النساء آزموده و آب دهن او ناشتا كشنده كرم گوش و محلل هوايى كه در گوش رفته باشد و ترياق گزيدن عقرب و رتيلا و دافع قوبا و كلف و آثار قروح و طرفه و بياض عين و كشنده مار است خصوص آب دهن ناشتاى صفراوى مزاج و با سرگين گنجشك جهت قطع ثآليل و قوبا و به تنهايى جهت قطع نزف الدم و اندمال جراحات و با عسل جهت كلف و جلاى آثار قرحه نافع و چون گندم را در دهن مضغ نمايند خصوص ناشتا و بر اورام و دماميل گذارند تحليل و نضج دهد و چرك بن دندان ناشتا جهت رفع قوباى تازه و قوباى اطفال و كلف و آثار جلد مفيد و زهره او مسمن بدن و خون حجامت و فصد را چون بر نقرس و مفاصل و عرق النساء طلا نمايند جهت تسكين وجع آنها نافع و آشاميدن آن مورث بلادت و طلاى خون حيض جهت تسكين دردهاى صعب و التيام ناصور مفيد و خوردن آن سم قاتل و حمول آن مانع حمل و بخور لته حيض جهت رفع تب لرز مجرب دانستهاند و بول آن خصوص بول اطفال و از آن شخص خود نه از غير آشاميدن ناشتا جهت سرفه كهنه و عسر النفس و سپرز و استسقا و يرقان و عسر البول و جرب متقرح و حكه و قروح خبيثه و قوبا و با آب نخود و با ماء العسل جهت رفع يرقان و قطور آن جهت درد چشم و بياض آن به تخصيص كه با عسل در ظرف مس بسيار جوشانيده باشند و به جهت طرفه نيز و ريختن گرماگرم آن بر زخم جهت حبس خون و شستن چرك جروح و قروح با آن و جالى جرب متقرح و حكه و قوبا و نمك بول آن كه آن را در ظرف مس جوش داده نمك از آن بگيرند جهت رفع بياض چشم و كلف مجرب و در افعال مانند شيرزق