خصوصا سرمه كه در آن گل كنجد است و در عجاله نافعه و علاج الامراض مرقوم است در امراض مرقومه بيعديل است و بينظير
تلپنج
بكسر تاء فوقانى و سكون لام و كسر باء فارسى و خفاء نون و جيم يعنى كنجد سفيد
فصل الميم
تماكو
بفتح تاء فوقانى و ميم و الف و ضم كاف و سكون واو و صاحب دار اشكوهى گويد كه در هندوستان نزديك بسال هزار و چهارده هجرى در عهد انتهاء سلطنت حضرت عرش اشيانى جلال الدين اكبر پادشاه بروز كرده از جانب فرنگ و اكنون همه جا كشت و كار او مىشود ارتكاب كشيدن دخان او شعار كه و مه شده و جوهر او بحدس حكيم على گيلانى حار و يابس است و به نزد بعضى بارد و يابس و دخانش بسبب ناريت مخرب و مكدر حواس و قوى است و محلل و مسخن جميع اعضا و مضعف دماغ و باعث خفقان و در مزاج هر عضو كه رطوبت بسيار باشد نفعى دارد و بمزاج معتدل مضر و به بواسيرى كه از كثرت رطوبت باشد نافع و در معده كه رطوبت بسيار باشد تحليل آن مىنمايد و اعانت بر هضم مىكند و محلل درد ريحى و رياح است و بضعف بصر كه سبب اجتماع رطوبت يا بخار باشد نفع دارد و به تنگى نفس كه بسبب كثرت بلغم و غلظت آن باشد يا بسبب كثرت اجتماع بخار در سينه و شش باشد سودمند بود و باعضاء رئيسه مضر بود و مجارى خشك مىسازد و از آن قوت جاذبه كم مىشود و از كيموس بازى ماند و خشكى و درشتى جلد و هزال بدن بهم مىرساند و سبب دق شيخوخت مىشود و امراض پيدا مىكند كه علاج آن متعسر بود و مصلحش نزد مصنف دار اشكوهى نوشيدن شير است به دليل آنكه پارچه كه به دود تماكو رنگين گردد بجز شير آن را سفيد نتوان كرد و بانواع مستعمل شود ليكن آنچه معمول است و بهترين طريق است كشيدن آن همراه قند كهنه ممزوج نموده بطور شيره است و بالجمله در تحليل رياح معده و وجع ريحى آن و نشف رطوبت در تجربه راقم نيز آمده و مضر باصحاب خفقان قلب حار و خشك آن كه از صورت مىآيد خشكى درو غالب و چون او را در بيدمشك و گلاب تر كرده