حيوان و انسان نمىخورد براى زراعت هم حاصلى ندارد .
در درياسر ييلاق جنب در هزار تنكابن يك ماه از بهار گذشته يك دفعه چشمهاى جارى مىشود و وقت جريان آن صداى عظيمى حادث مىشود و تا اول تابستان جارى است بعد خشك مىشود و از تمام سطح زمين قريب به اين چشمه نيز در دو ماه آخر بهار آب مىجوشد .
در دوازده قريه از قراى تنكابن حمام هست و قراى ديگر نيز همه در تهيهء ساختن آن مىباشند . در بعضى دهات نيز مسجد ساختهاند . در سختسر و جوره - از محال تنكابن - مدرسهء محقر چوبى دارد .
حاكمنشين قشلاقى تنكابن و دو محال ديگر ، خرمآباد از محال تنكابن است و در هزار حاكمنشين ييلاقى است . خرمآباد يك مسجد و ده باب دكان و دو حمام دارد كه يكى عمومى و يكى مخصوص باغ و عمارت حكومتى است . ساعد الدوله حبيب الله خان تنكابنى « 1 » حاكم محال ثلاثه باغى موسوم به باغ ناصرى در خرمآباد احداث نموده دو هزار قدم طول و چهارصد قدم عرض دارد . درياچه و عمارت بسيار عالى دو مرتبه مشتمل بر اطاقهاى متعدد و تالار و غيره در اين باغ هست . در گوشهء باغ براى تماشاى صحرا و دريا تالار چوبى به طرز مازندران ساخته شده . اشجار باغ عبارت است از مركبات و گل رشتى و سرو و انار و گلابى و ازگيل و هلو و آلوبالو و به و آلوچه و سيب و غالب درختها در حاشيهء باغ است .
در تنكابن كوهى است موسوم به ماركوه و دخمههاى متعدد دارد .
شبپرهء زيادى در اين دخمهها هست كه خود را به آدم و چراغ مىزنند و مانع از دخول به دخمهها مىباشند . بالاى اين كوه جائى است مشهور به نقارهخانه . هرگاه سنگى بر آن موضع بزنند صدائى مثل صداى طبل حادث مىشود و تا نيم فرسخ راه آن صدا مىرود . در سه مزار غارى است كه ده نفر در آن غار مىتوانند نشست . از سقف آن غار چكهچكه آب گرم مىريزد . متصل به اين موضع كوهى است مشهور به تخت سليمان كه صعود به قلهء آن سواره متعذر و براى پياده در وسط تابستان ممكن ولى
هامش
( 1 ) - پدر محمد ولى خان سپهدار تنكابنى است و پسر محمد ولى خان سرتيپ تنكابنى . اين محمد ولى خان سرتيپ تنكابنى از فرماندهان سپاه محمد شاه بود كه در محاصرهء هرات ( 1253 - 1254 ) كشته شد .