از لحاظ ادب نيز چچنامه پايه بلندى دارد . عبارتش ساده و سليس و بى ساخته است و هيچوقت معانى را فداى الفاظ نمىكند . بعضى جملهها خصوصا در وصف طلوع و غروب آفتاب با آب و رنگ است و الّا در تمام كتاب مصنف سلاست و عبارت عربى را ملاحظه كرده است . من حيث طرز انشاء اين كتاب رتبهء كتابها مانند سفرنامه و سياست نامه و چهار مقاله و راحة الصدور دارد و براى ادبيات نثريه ايران اضافهء ثمينى است .
4 - نسخ چچنامه
نسخ چچنامه بسيار است . دو سه نسخه در متحف بريطانى موجود است .
يكى از آنها نسخهء اليت (
Elliot
) است كه بنده آن را اساس قرار دادهام و باقى مغلوط و ناقص است . نسخهء چچنامه كه در مكتبهء دانشگاه پنجاب موجود است از نسخه اليت اقدم و اسبق است . لهذا در تصويب متن صفحات هر دو را جداگانه ثبت كردهام [ ( ص ) براى نسخه اليت يعنى م و (
f
) براى مخطوطه پنجاب يعنى پ ] و در اكثر جاها قراآت نسخه پ را ترجيح دادهام .
و هر جا كه چيزى از عبارت وضع كردهام نشان ( ) و هر جا كه چيزى افزودهام نشان [ ] دادهام . بعد ازين دو نسخه نسخهء كتابخانهء بانكيپور ( پتنه ) يعنى نسخه ب پايه اعتبار دارد . اين نسخه از نسخه ديگر رو نويس شده چنان كه در كلفنش مذكور است . چند روز قبل از انكه بمبئى را بد رود گفتم آقاى پروفسور عبد القادر سرفراز از وجود نسخه ديگر به شهر پونه اعلام داد ، و بنده گمان قوى دارم كه اين نسخه اصل نسخه بانكيپور است ، ولى متاسفانه تا هنوز با وجود كوشش بسيار ميسّر نشد . حالا بتوصيف اين سه نسخه مع نسخ ديگر كه در تصحيح و تصويب متن به كار بردهام خواهم پرداخت .