مقدمات اين مهم كه در آخر كار حركت در جوهر پايه و اساس مسأله است و تقرير مرام و دفع شبهات ، در دوران اسلامى ، بل كه در أدوار رواج حكمت و معرفت حق طلق صدر المتألّهين است .
در هر صورت ظهور وجود و قبول تعيُّنات در عالم خلق با آن كه مظاهر دنيوى دائماً متجدِّد و سيّالند و هر آن صورتى افاضه مىشود و بمجرَّد وصول در مظهر زائل مىشود ، از آن جا كه سيلان و حدوث و حركت و فناء و دثور و زوال ذاتى عالم خلق است ولى فيض از باب قيام آن بأصل وجود مطلق غير متناهى و نامحدود بحسب ذات و صفات ، قديم و ثابت است و منافاتى بين ثبات و دوام فيض و قدم وجود مطلق و نفس رحمانى و حق مخلوق نمىباشد .
بايد توجه داشت كه با زوال تعيُّنات امكانى و صور واقع در مواد قابله ، اصل فعليَّت باقى است و متحرك ، مدام ، فعليت بر فعليت مىافزايد ، و آن چه كه در مراحل حركت و سير موضوع حركت - من النقص إلى الكمال - معدوم مىشود حدود لازم وجود ناقص طالب كمال است .
محقق جامى فرمايد : « وجود ممكنات عبارتست از تعيُّن و تميّز وجود حقيقى در مرتبهاى از مراتب ظهور به سبب تلبُّس أو بأحكام و آثار اعيانِ ثابته ، كه حقايق ممكناتست ، و الإيجاد عبارة عن تجليه سبحانه في الماهيات الممكنة الغير المجعولة التي كانت مرايا لظهوره و سبباً لأشعة انبساط نوره « 1 » » .
مقصود آن كه وجود ممكن موجود اگر به حق اضافه شود ، عبارتست از ايجاد حق ، چون به اين لحاظ حالتى غير نفس نسبت و اضافه ندارد و اگر به ماهيَّت امكانى نسبت داده شود يا اضافه شود بأصل عين ثابت و ماهيت ،
هامش
( 1 ) كتاب نص النصوص جامى به تصحيح و مقدمه و تعليقات آقاى ويليام چيتيك ص 24 .