الأنوارند ، قهراً واجبند ولى بوجوب مترشِّح از علت ، وجوب و ضرورت در ممكنات از باب وجوب ذاتى به معناى ضرورت ازليه نمىباشد كه على الإطلاق موجود باشد . و بايد دانست كه موجود حقيقى نفس وجود است و اعيان به تبع وجود موجودند و در مشتقات تركيب از ذات و مبدأ اشتقاق على الإطلاق قابل قبول نمىباشد ، چون كثيرى از متكلِّمان و قائلان به اصالت ماهيت ، در حق وجود صرف قائلند و از ناحيهء اشكال و ايراد لزوم عدم تركيب در مشتقات واهمهئى به خويشتن راه نمىدهند .
اما مسألهء اشتراك مفهوم وجود و وقوع تشكيك در حقايق وجودى ، بايد توجه نمود كه عرفا به اشتراك معنوى قائلند و تشكيك را به انحاى وجودات نمىبرند ، بل كه به تشكيك و تفاوت در شئون و تجليات قائلند كما ذكرناه مفصَّلًا . از آن چه كه ذكر شد جواب بقيهء شبهات نيز واضح شد .
بحث و تحقيق
مسألهء وحدت وجود يكى از غامضترين بل كه غامضترين مبحث در علم عرفان و حكمت متعاليه است ، چه آن كه تصور وجود مطلق با اوصافى كه در پيرامون آن آوردهاند ، از اصعب امور است و درست به كنه مسألهء وحدت وجود به معناى اعتبارى بودن كثرات ناشى از اصل وحدت و حقيقى بودن اصل وحدت ، رسيدن به نحوى كه مستلزم اتحاد و حلول و ديگر اشتباهاتى كه از عدم نيل به كنه مطلب و عدم غور در اين اصل اصيل كه پايه و اساس معرفتِ ربوبى است نشود ، نهايت ادراك عقل نظرى است .
مشاهده اصل وحدت و شهود كثرات امكانى و فناى كثرت از ناحيهء طلوع خورشيد وحدت امرى است و تعقُّل آن از ناحيهء عقل نظرى امرى ديگر است .
برخى از وحدت وجود ، وحدت سريانى فهميدهاند ، به اين معنا كه مفهوم