شما حرفى بگويد
فَتَبَيَّنُوا
پس تفحص و تجسس كنيد تا صدق و كذب آن بر شما ظاهر شود و قول آن فاسق كاذب را قبول مكنيد
أَنْ تُصِيبُوا
به جهت كراهت اينكه نرسانيد آزار مالى و جانى
قَوْماً
جمعى را
بِجَهالَةٍ
حالكونى كه نادان باشيد از احوال آن جمع
فَتُصْبِحُوا
اى : فتصيروا
عَلى ما فَعَلْتُمْ نادِمِينَ
يعنى پس بگرديد بر آنچه كردهايد پشيمان شونده چنانچه اگر محض توهم وليد و گفتهء او حكم بارتداد بنى المصطلق مىنموديد ناچار قتل آنها لازم ميبود و ثمرهء قتل آن بىگناهان جز ندامت و پشيمانى امرى ديگر نبود . مرويست كه قرائت حضرت امام محمد باقر عليه الصلاة و السلام « فتثبتوا » بثاء مثلثه و تاء فوقانيه است از تثبت بمعنى توقف و استقرار به اين معنى كه در آن خبر پاى عقل را بايد افشرد و از آن نگذشت تا بصدق و كذب آن برسيد على بن ابراهيم آورده كه آيهء «
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا
» در باب ماريهء قبطيه مادر ابراهيم فرزند حضرت رسالت پناه صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم نازل شده زيرا كه عايشه چون حضرت را از فوت ابراهيم در غايت حزن ديد گفت ابراهيم فرزند تو نبود و فرزند جريح قبطى بود كه همراه ماريه از حبشه آمده و پيوسته با او مىباشد حضرت رسالت پناه صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم تفحص در صدق و كذب اين قول ننموده امير المؤمنين را حكم بقتل جريح فرمود و تفصيل اين حكايت در سورهء مباركهء نور در ضمن آيات فك مذكور كرديد « 1 » و بنا برين مراد از فاسق عايشه خواهد بود
وَ اعْلَمُوا أَنَّ فِيكُمْ رَسُولَ اللَّهِ لَوْ يُطِيعُكُمْ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأَمْرِ لَعَنِتُّمْ
و بدانيد اى مؤمنان اينكه پيغمبر خدا كه در ميان شماست اگر اطاعت شما كند و برأى شما عمل نمايد در بسيارى از كارها ، هر آينه برنج افتيد شما و هلاك شويد زيرا كه اكثر اقوال شما بمحض عصبيت و خواهش نفس و هواست چنانچه وليد و تابعان او حكم بارتداد بنى المصطلق كردند و يا عايشه و متابعان او حكم بزناى ماريهء قبطيه حرم رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و إله و سلّم نمودند . از ايراد لفظ جمع « و اعلموا » و امثال آن
هامش
( 1 ) - ج 3 ص 265 ، 266 .