بود كه قادر باشد بر رفع و دفع آن . بنا برين تخلف شما به جهت غم خوارى اهل و مال وجهى ندارد چه هر گاه مشيت و حكم الهى تعلق بر انهدام بنيان اهل و مال شما بگيرد بودن و نبودن شما اصلا و قطعا فائده نخواهد بخشيد
بَلْ كانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً
بلكه هست خداى تعالى به آنچه ميكنيد شما دانا و بينا و ميداند كه تخلف شما نه از جهت مراعات اهل و مال بوده
بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَ الْمُؤْمِنُونَ إِلى أَهْلِيهِمْ أَبَداً
بلكه به جهت آن بود كه گمان ميبرديد شما اين معنى را كه باز نميگردند پيغمبر و مؤمنين بسوى اهالى خود هرگز و كفار قريش همهء آنها را خواهند بقتل آورد و مستأصل ساخت پس اگر ما همراه ايشان باشيم ما نيز مستأصل خواهيم گشت
وَ زُيِّنَ ذلِكَ
و آراسته شد يعنى شيطان بياراست استيصال پيغمبر و اصحاب او را
فِي قُلُوبِكُمْ
در دلهاى شما
وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ
و گمان برديد شما گمان امر بد كه آن برنگشتن رسول و اصحابست
وَ كُنْتُمْ قَوْماً بُوراً
و هستيد شما بدين ظن بد گروهى هالك . على بن ابراهيم در تفسير
وَ كُنْتُمْ قَوْماً بُوراً
گفته .
وَ كُنْتُمْ قَوْماً بُوراً
يعنى و هستيد شما گروهى بد پس در مقام و عيد ميفرمايد كه
وَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ
و هر كه ايمان نيارد بخداى تعالى و برسول او
فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَعِيراً
پس بدرستى كه ما آماده كردهايم براى كافران آتش افروخته . ظاهر اين بود كه گفته شود
فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ
پس وضع ظاهر كه للكافرين است بجاى ضمير اشعار بر اينست كه هر كه ايمان به خدا و رسول ندارد او كافر و مستوجب بجاى ضمير اشعار بر اينست كه هر كه ايمان به خدا و رسول ندارد او كافر و مستوجب آتش دوزخ است بواسطهء كفر او
وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
و مر خدايراست سلطنت و پادشاهى آسمانها و زمين
يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ
مىآمرزد هر كرا كه خواهد
وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ
و عذاب مىكند هر كرا كه خواهد
وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً
و هست خداى تعالى آمرزندهء مهربان مهربان پس غفران و رحمت مقتضاى ذات الهى است و عذاب مقتضاء بالعرض است كه ناشى از سوء اختيار عباد ميگردد ، ازينست كه در حديث قدسى وارد شده كه
سبقت رحمتى غضبى
آوردهاند كه چون حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله و سلم از حديبيه مراجعت