باران را
فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ
ينابيع فى الارض منصوب بنزع خافض است اى فسلكه فى الينابيع الكاينة فى الارض چنانچه فخر الدين رازى در تفسير خود تصريح برين كرده يعنى پس درآورد حق تعالى آن آب را در چشمههايى كه آن چشمهها كاين و ثابت در زميناند و اين آيه صريحست بر اينكه جوشيدن چشمهها از آب باران است چنانچه أبو البركات بغدادى تصريح برين كرده و در سورهء مباركه مؤمنون نيز اينمعنى سمت گزارش يافت
ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً
پس بيرون ميآورد به آن آب مزروعات را كه آن مزروعات
مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ
مختلف است اصناف آنها مانند برنج و گندم و جو و ماش و غير آن و اطلاق لون بر صنف در كلام فصحاى عرب شايع است چنانچه گويند كه : هذا لون من الطعام اى صنف منه و محتمل است كه لون بمعنى ظاهرى خود باشد يعنى مختلف است رنگهاى آنها بعضى سفيد است و بعضى زرد و بعضى سياه و غير آن نيز ميشوند
ثُمَّ يَهِيجُ
پس خشك مىشود آن زرع
فَتَراهُ مُصْفَرًّا
پس ميبينى تو آن زرع را زرد شده بعد از طراوت و تازگى و سبزى
ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً
پس ميگرداند خداى تعالى آن را ريزه ريزه
إِنَّ فِي ذلِكَ
بدرستى كه درين انزال باران و اخراج زروع مختلفه و تقلب آن از حالى بحالى
لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ
هر آينه پند و عبرتست مر خداوندان عقول سليمه را تا اينكه به اين امور تفكر كنند و معرفت صانع عليم حكيم قادر بهمرسانند .
أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ
آيا پس آن كسى كه گشاده كرده خداى تعالى سينهء او را براى قبول اسلام مانند كسى است كه سينهء او مانند سنگ سخت باشد و قبول چيزى نكند ؟ و چون همزه براى انكارست مفاد آيه اينست كه اين دو كس مشابه و مانند يكديگر نيستند ، بنا برين ترجمه خبر «
أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ
» محذوفست و تقدير كلام چنين است كه : أ فمن شرح اللَّه صدره للاسلام كمن قسا صدره و قلبه من ذكر اللَّه ؟ و دال بر محذوف :
فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ
است كه عنقريب مىآيد . ايراد صدر به جهت