كه چه چيزست صاد كه در معراج پيغمبر صلوات اللَّه عليه و آله مأمور به غسل كردن در آن بود ؟ حضرت فرمود : صاد چشمهايست كه منفجر مىشود از ركنى از اركان عرش كه آن را ماء الحيات گويند و اشارت به آن كرده حق تعالى كه فرموده :
ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ
. بنا برين « ص » قسم به آن چشمه خواهد بود اللَّه تعالى اعلم
وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ
معطوفست به ص يعنى قسم بقرآنى كه خداوند شرافتست و يا مشتمل است بذكر احكام حلال و حرام ، و جواب محذوفست و تقدير كلام چنين است كه قسم بخداى تعالى و يا به پيغمبر و يا بچشمهء ماء الحيات و قسم به قرآن كه اين قرآن كه نازل بر محمد است صلوات اللَّه عليه و آله حق است و واجب الاتباع و مشركين كه انكار آن ميكنند نه از جهت امرى ديگرست
بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ
بلكه آنان كه نگرويدند به آن در نهايت تكبرند
وَ شِقاقٍ
و در غايت مخالفت با خدا و رسول خدا .
كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ
بسيارى را هلاك كرديم پيش از اين مشركان
مِنْ قَرْنٍ
از أهل روزگار گذشته به جهت تكبر و مخالفت ايشان
فَنادَوْا
پس در وقت مشاهدهء عذاب ندا كردند و استغاثه نمودند برسولان تا بفرياد ايشان برسند و رفع عذاب از ايشان كنند و اصلا فائدهاى بر آن ندا و استغاثه مترتب نشد
وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ
تا زائد است و زيادتى تا به جهت تأكيدست چنانچه ثم را ثمة ميگويند و اسم ليس محذوفست اى : ليس الحين حين مناص . و اين جمله حاليه است از فاعل نادوا يعنى ندا كردند و استغاثه نمودند اين كافران در وقت معاينهء عذاب حالكونى كه نبود آن وقت وقت گريختن از عذاب و رفع آن از ايشان
وَ عَجِبُوا
و تعجب كردند اين كافران
أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ
ازين كه آمد بديشان بيمكنندهاى از قبيلهء ايشان
وَ قالَ الْكافِرُونَ هذا ساحِرٌ كَذَّابٌ
و گفتند كافران كه اين منذر جادوكننده و دروغگوست . وضع ظاهر درين آيه در مقام مضمر تنبيه بر اينست كه كفر باعث حسادت ايشانست به اين نوع سخنان باطل
أَ جَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً
آيا گردانيد خدايان و معبودان ما را يك خدا و يك