جماعتست كه آن مؤنث غير حقيقى است و در مؤنث غير حقيقى هم تذكير فعل جايز است و هم تأنيث آن لهذا اهل بصره لا تحل را بتاء علامت تأنيث ميخوانند و حفص بياء علامت تذكير با آنكه دانستى كه مراد از نسا جماعت نيست بلكه جنس است .
وَ لا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ
و حلال نيست اينكه تبديل كنى به اين زنان كه دارى زنان ديگرى را و كلمهء من در من ازواج زايد است
وَ لَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ
و اگرچه بعجب آرد و خوش آيد تو را حسن آن زنان ديگر و قاضى ناصر الدين بيضاوى
وَ لَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ
را حال از فاعل « تبدل » گرفته به اين معنى كه حلال نيست بر تو تبديل حالكونى كه حسن آن زنان ديگر تو را خوش آيد
إِلَّا ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ
غير آن چه مالك شود آن را دست راست تو كه زياده از نه بر تو حلالست و مىتواند كه «
إِلَّا ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ
» استثناء متصل باشد زيرا كه « نساء » عامتر است از آزاد و بنده يعنى حلال نيست بر تو زنان زياده از نه مگر ملك يمين كه زياده بر نه حلال است .
وَ كانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً
و هست خداى تعالى بر هر چيزى نگهبان . خلاف است ميان علما در اينكه اين آيت مذكوره منسوخست يا نه ، فتواى اصحاب ما بر اينست كه منسوخست بآيت
إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ
و يا بآيت :
تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ
اگر ضمير منهن راجع بنساء مطلق باشد و اين دو آيت اگر چه در قرائت سابقند اما در نزول مسبوقند و مدار نسخ بر ترتيب نزولى است نه بر ترتيب قرائت و گفتهاند كه مؤيد اينست كه نقل كردهاند از طريق عامه كه عايشه گفت : متوفى نشد رسول خداى تعالى صلى اللَّه عليه و آله تا آنكه حلال كرد خداى تعالى برو هر كس را خواهد از زنان و جمعى گفتهاند منسوخ نيست از جهت آنكه نسخ خلاف اصل است و معنى آيت را چنين گفتهاند كه حلال نيست تو را زنان ديگر تا آنكه زياده شوند از نه زن و حلال نيست تو را تبديل آن زنان بزنان ديگر كه زياده شوند از نه مثل اينكه تبديل كنى يك زن را و طلاق دهى آن را و بدل او زياده از يكى بخواهى . و بعضى گفتهاند كه تبديل