أَ وَ لَمْ يَرَوْا
آيا نديدند و ندانستند مشركين مكه
أَنَّا جَعَلْنا
اينكه گردانيديم شهر ايشان را كه مكه معظمه است
حَرَماً آمِناً
حرمى با ايمنى كه آن شهر ايمن از غارتست و اهل آن شهر ايمن از قتل و سبىاند
وَ يُتَخَطَّفُ النَّاسُ
و حال آنكه ربوده مىشوند مردم
مِنْ حَوْلِهِمْ
از حوالى ايشان يعنى در اطراف بلد ايشان مردمان را ميكشند و اسير ميگيرند و غارت مىكنند و احدى متعرض آن جماعت نمىشود
أَ فَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ
آيا پس با وجود اين بباطل كه اصنام يا شيطانند مىگروند ؟ در مجمع البيان باطل را بمعنى عبادت اصنام گرفته
وَ بِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ
و به نعمت خداى تعالى كفران ميورزند . تقديم صله كه باطل و نعمت الهيست بواسطه اهتمام بشان آنها است
وَ مَنْ أَظْلَمُ
و كيست ستمكارتر
مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً
از كسى كه افترا كند و بر بندد بر خداى تعالى دروغ را و اعتقاد كند كه او را شريكى هست
أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ
يا تكذيب كند به حق كه پيغمبر يا قرآن است
لَمَّا جاءَهُ
وقتى بيايد آن حق به آن كس يعنى همين كه حق بايشان رسد بدون تأمل و تدبر در آن بكذب او پردازند . ايراد لما جاءه براى اظهار سفاهت ايشانست
أَ لَيْسَ فِي جَهَنَّمَ
آيا نيست در دوزخ
مَثْوىً لِلْكافِرِينَ
جاى اقامت براى ناگرويدگان ؟ استفهام درين مقام براى تقرير و انكار است يعنى به يقين هست در دوزخ كافران را جايگاه .
وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا
و آنان كه جهاد كردند در حق ما و در اقامت دين مبين ما با نفس اماره و با كافران بدكاره كه اول را جهاد اكبر و ثانى را جهاد اصغر گويند
لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
هر آينه بنمائيم بايشان راههاى ما را يعنى راههايى را كه برساند ايشان را به ثواب ما و بعضى گفتهاند كه مراد از لنهدينهم سبلنا اين است كه هر آينه توفيق دهيم آنها را بزياده كردن طاعات و مبرات تا ثواب ايشان زياده گردد
وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ
و بدرستى كه خداى تعالى هر آينه با نيكوكارانست بنصرت دادن