عبارت كه « انتبهوا ايها الغافلون . فيفزعون لذلك الصوت الى اربعين عاما » دوم نفخهء صعق « كما قال اللَّه تعالى :
وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ
» تا آخر آيت به اين عبارت كه « ايها الارواح العارية اخرجى من الاجسام البالية » درين نفخه همه بميرند و اهل آسمانها و زمين از حيات عارى گردند . سوم نفخه حشر كه از جهت احياء ايشان بعد از اماتت اسرافيل بصور ميدمد «
ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ »
و گويند كه ميان هر نفخه تا نفخهء ديگر چهل سال ميگذرد و صور عبارت از شاخيست كه اسرافيل در آن خواهد دميد و ظاهرا وجه حكمت درين آن باشد كه مردمان بسبب آن بدانند كه انتهاى امر ايشانست در دار تكليف پس درين آيهء كريمه تشبيه صورست به آن چيزى كه ميان مردمان متعارف و مشهورست از صداى بوق در وقت فرودآمدن و برخواستن چنانچه قافلهسالاران را مىباشد
وَ كُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ
به اين تقديرست كه « و كل يأتون المحشر داخرين » يعنى و همه بيايند بعرصه گاه قيامت در حالتى كه ذليل و منقاد باشند .
وَ تَرَى الْجِبالَ
و به بينى اى بيننده كوهها را در آن روز
تَحْسَبُها جامِدَةً
پندارى آنها را كه در جاى خود ايستادهاند
وَ هِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ
و حال آنكه آن كوهها ميروند مانند رفتن ابر در غايت سرعت و آن حركت مدرك نگردد زيرا كه اجرام كبار چون بر سمتى حركت كنند حركت ايشان نيك ظاهر نگردد چنانچه ابرى كه همه جا را فرو گيرد ساكن به نظر آيد با آنكه متحركست
صُنْعَ اللَّهِ
بتقدير « صنع اللَّه ذلك صنعا » است كه فعل را كه صنع است حذف كردهاند و مصدر را كه صنعا است اضافه كردهاند بفاعل يعنى كرده است خداى تعالى اين امور را كردنى
الَّذِي
آن خدايى كه
أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ
اى « اتقن خلق كل شىء » يعنى استوار كرده خلق هر چيز را و على بن ابراهيم اتقن را بأحسن تفسير كرده يعنى خوب كرده خلق هر چيزى را و چنانچه سزاوار است چنان كرده . و قتاده از مفسرين عامه نيز گفته كه « اى احسن