ان قول ابى مسلم أولى لانه اذا أمكن رد الكلام الى ما يتصل به من ذكر المشفقين كان أولى من رده الى ما بعد منه »
حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ
كلمهء « حتى » ابتدايى است و افادهء معنى نميكند و كلام را مصدر به اين حتى به جهت آن ميسازند كه تا معلوم شود كه مدخول آن كلام مستأنف است و ما بعد آن جملهء شرطيه است و ضمير « مترفيهم » راجع بأهل شرك و كفر است بواسطهء آنكه عذاب لايق ايشانست يعنى هر گاه بگيريم متنعمان و بزرگان كافران را به عذاب جوع و قحط كه بدعاى حضرت رسالتپناه صلى اللَّه عليه و آله بقبيلهء مضر رسيد يا به عذاب قتل كه در بدر واقع شد يا به عذاب آخرت . فخر الدين رازى گفته كه : « هذا هو الاولى »
إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ
آن گاه ايشان از شدت عذاب بفرياد آيند و استغاثه كنند و گفته شود : مر ايشان را بر وجه تبكيت كه :
لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ
فرياد مكنيد امروز و طمع يارى و فريادرسى مداريد كه
إِنَّكُمْ
بدرستى كه شما
مِنَّا
از جانب ما
لا تُنْصَرُونَ
يارى كرده نخواهيد گشت .
قَدْ كانَتْ آياتِي
بتحقيق بود آيتهاى من يعنى قرآن به اين صفت كه هميشه
تُتْلى عَلَيْكُمْ
خوانده ميشد بر شما
فَكُنْتُمْ
پس بوديد شما
عَلى أَعْقابِكُمْ
بر عقبهاى خود
تَنْكِصُونَ
بازميگرديديد و اعراض مينموديد از استماع آن
مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ
اتفاق مفسرين است كه مرجع ضمير « به » صريحا نگذشته و بعضى مرجع ضمير را قرآن كه منتزع از آياتست ميدانند به اين معنى كه شما اعراض ميكرديد از استماع قرآن در حالتى كه سركشى كنندگان بوديد بتكذيب قرآن و بعضى گفتهاند : مرجع ضمير حرم محترم مكهء معظمه است پس شما سر بآيات ما فرود نمىآورديد در حالتى كه فخركنندگان بوديد بحرم و بودن در آنجا و به جهت شهرت استكبار و افتخار اهل مكه بحرم مرجع ضمير ايراد نيافت زيرا كه شهرت مستغنى ساخت از ذكر آن
سامِراً تَهْجُرُونَ
حالكونى كه در شب حول بيت فحش ميگفتيد