و ان علمك علمهم
وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ
اى « و احيينا من الماء »
يعنى و زنده كرديم از آب
كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ
هر چيزى را كه زنده است به اين معنى كه اعظم مواد جمله حيوانات و نباتات آب است چنانچه حسين بن علوان از حضرت صادق عليه السّلام طعم آب را پرسيد ، حضرت در جواب فرمود :
« طعم الماء طعم الحياة ، قال اللَّه سبحانه :
وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ
و بعضى گفتهاند كه مراد از « ماء » نطفه است ، يعنى خلق كرديم ما از نطفه هر چيز زنده را
أَ فَلا يُؤْمِنُونَ
آيا ايمان نمىآرند و تصديق نمىكنند مشركان بوحدانيت خداى تعالى با وجود اين آيات واضحه و دلايل ظاهره كه از آب روشنترند .
وَ جَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ
و آفريديم در زمين كوههاى بلند را
أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ
اى « لئلا تميد بهم » يعنى تا آنكه ميل نكند زمين و برنگرداند آدميان را ، و بعضى گفتهاند كه «
أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ
» بتقدير « كراهة ان تميد بهم » است يعنى در زمين كوههاى ثابت مرتفع آفريديم به جهت كراهت داشتن اينكه زمين بجنبد و آدميان را از جاى خود بگرداند
وَ جَعَلْنا فِيها
و پيدا كرديم در ارض يا در رواسى
فِجاجاً سُبُلًا
اى « سبلا فجاجا » سبلا مفعول ثانى « جعلنا » است و « فجاجا » حال يعنى گردانيديم در زمين يا در كوهها راهها حالكونى كه آن راهها واسع و فراخاند ، و مىتواند كه « سبلا » بدل « فجاجا » باشد به اين معنى كه آفريديم در زمين يا در كوهها فجاج را كه آن سبل است
لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ
تا آنكه خلايق راه يابند بشهرها و بمواطن خود يا تا آنكه راه يابند بوحدانيت خداى تعالى .
وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً
و گردانيديم آسمان را سقفى براى زمين نگاهداشته شده از افتادن چنانچه در آيهء ديگر فرموده :
وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ
« 1 » يا نگاهداشته شده از استراق سمع شياطين چنانچه در مقام ديگر فرموده :
هامش
( 1 ) - س حج 22 ى 65