حكمت و رعايت نظام جملى بسط كل البسط و قبض كل القبض مىكند كه اين در واقع و نفس الامر عين اعتدال و اقتصاد است و اگر چه در نظر كور باطنان ظاهر بين آن مناط افراط و تفريط است .
وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ
و مكشيد فرزندان خود را يعنى دختران را
خَشْيَةَ إِمْلاقٍ
از جهت خوف فقر و افلاس چنانچه عادت زمان جاهليت چنين بود كه دختران را زنده بگور ميكردند كه مبادا از نفقه دادن ايشان بستوه آيند و أما پسران چون كسب معيشت خود مىتوانند كرد آنها را باقى ميگذاشتند پس حق تعالى ضامن رزق ايشان شده ميفرمايد كه :
نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِيَّاكُمْ
ما روزى مىدهيم اين اولاد شما را و اگر شما رازق ايشان ميبوديد از خوف افلاس ممكن بود كه آنها را زنده بگور كنيد و چون ما روزى دهندهء همهء عالميم
إِنَّ قَتْلَهُمْ
بدرستى كه كشتن ايشان
كانَ خِطْأً كَبِيراً
هست گناهى بزرگ زيرا كه در آن قطع نسل و انقطاع نوع آدمى است .
وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنى
و نزديك مشويد زنا را تا بكردن چه رسد
إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً
بدرستى كه زنا هست معصيت و موجب مقت و غضب الهى چنانچه على بن ابراهيم از ابى جعفر الباقر عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت در تفسير فاحشه فرمودند :
« معصية و مقتا »
فان اللَّه يمقته و يبغضه » و از تفسير فخر رازى چنين ظاهر مىشود كه به اعتقاد او « مقتا » درين آيه داخل است زيرا كه آيه را چنين آورده كه «
إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَ مَقْتاً
» و اين از جمله سهوهايى است كه در مطالب دينى نيز كرده
وَ ساءَ سَبِيلًا
و بد است راهى كه آن راه زناست يعنى زنا راه بديست و نزديكى به آن راه نبايد كرد زيرا كه آن موجب قطع انساب و وقوع قتل و هرج و مرج در عالم است .
وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ
و مكشيد نفسى را
الَّتِي
آن چنان نفسى را كه
حَرَّمَ اللَّهُ
اى حرم اللَّه قتلها ، حرام گردانيده است خداى تعالى قتل او را
إِلَّا بِالْحَقِّ
استثناء از مقدريست كه آن مقدر متعلق به «
وَ لا تَقْتُلُوا
» است ، اى لا تقتلوا النفس الكذائى بوجه