و بعضى از متأخرين معاصرين حفظهم اللَّه تعالى در مقام تطبيق احاديث مذكوره چنين گفته كه محتمل است كه حديث تهذيب اشارت بجماعتى از معذبين باشد ، و حديث ابن ابى فاخته در بيان حال زمينى باشد غير زمين محشر ، و محتمل است كه حمل آن بر تقيه نيز كنند زيرا كه در كتب عامه از ابن مسعود و انس روايت كردهاند كه « يحشر الناس على ارض بيضاء لم يخطأ عليها خطيئة » و در كتاب خصال از حضرت ابو جعفر الباقر عليه السّلام روايت كرده كه آن حضرت فرمودند كه : قسم به خدا كه بعد از دخول اهل بهشت ببهشت و اهل دوزخ بدوزخ هر آينه ايجاد كند خداى تعالى خلقى را كه نه مذكر باشند و نه مؤنث عبادت خداى تعالى كنند و او را يگانه و بىهمتا دانند و تعظيم نمايند او را و بيافريند خداى تعالى زمينى كه ايشان را بردارد و آسمانى كه ايشان را سايه كند زيرا كه حق تعالى فرموده : «
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ
» و اين حديث نيز بيان حال زمينى است غير زمين محشر و آنچه حضرت فرموده :
« تبدل الارض خبزة نقية »
آن بيان حال زمين محشر است پس تنافى ميان اين دو حديث نخواهد بود . و اللَّه أعلم بحقايق كلماته و كلمات اوليائه .
وَ بَرَزُوا
و ظاهر شوند خلايق از قبرهاى خود
لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ
براى محاسبه و مجازات خداى يگانه و قهر كننده ، و اين كلام باعتبار توصيف خداى تعالى بقهار دالست بر صعوبت آن روز .
وَ تَرَى الْمُجْرِمِينَ
و ببينى تو گناهكاران را كه مشركانند
يَوْمَئِذٍ
در آن روز
مُقَرَّنِينَ
در حالتى كه بسته شده باشند با هم باعتبار مشاركت در اعتقادات باطله و مذاهب كاسده
فِي الْأَصْفادِ
در غلها و بندها .
سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ
حالكونى كه پيراهنهاى ايشان از قطرانست و قطران روغنى است سياه بدبو كه آتش بسرعت تمام در آن شعلهور گردد و اين قطران را بر بدن اهل جهنم مالند و بدن ايشان مانند پيراهن گردد و تفاوت ميان قطران دنيا و