پروردگار من بگردان اين شهر مكه را ايمن از خرابى و قحط و غلا ، و اگر مراد « اهل هذا البلد » باشد معنى اينست كه بگردان اهل مكه را ايمن از خوف ، و اين دعا مستجاب شد چنانچه اگر كسى قاتل پدر خود را در اين مكان شريف ببيند متعرض او نشود و همچنين طيور در آنجا با مردم نزديكى كنند و چون از آنجا بيرون روند دورى اختيار نمايند صاحب مجمع البيان در سورهء بقره از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده كه كسى كه داخل حرم شود و پناه بر آن برد او ايمن خواهد بود از عذاب و سخط خداى تعالى و طيور ايمن خواهند بود از اذيت مردم .
پوشيده نماند كه در سورهء بقره « 1 » «
هذا بَلَداً آمِناً
» بطريق تنكير واقع شده و درين سوره «
هَذَا الْبَلَدَ آمِناً
» بطريق تعريف ، و وجه تغيير نظم را چنين گفتهاند كه مراد از سؤال اول گردانيدن آن بلد است از جملهء بلادى كه ايمن باشند از مكاره و مراد از ثانى ازالهء خوف است از آن گويا كه «
هَذَا الْبَلَدَ
» اشارتست به اينكه اين بلدى كه در آن خوفست ازالهء آن خوف بكن و ايمن گردان آن را از مخاويف و اما آنچه صاحب مجمع البيان گفته كه : نكرده را چون مكرر گردانند و اعاده نمايند آن نكره معرفه مىشود مانند قول خداى تعالى در آيهء نور كه فرموده « 2 » : «
مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ
» لهذا در سورهء ابراهيم « هذا البلد » معرفه واقع شد پوشيده نماند كه اين توجيه وقتى صحيح است كه نزول سورهء بقره مقدم باشد بر نزول سورهء ابراهيم با آنكه سورهء ابراهيم مكى است مگر اين آيه «
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً
- تا قول او -
فَبِئْسَ الْقَرارُ
» كه در باب مشركين كه در بدر كشته شدند نازل گرديده ، و سورهء بقره مدنى است مگر آيهء « 3 » »
هامش
( 1 ) آيه 126 .
( 2 ) سورهء نور ، آيهء 35 .
( 3 ) آيهء 281 .