از ما صدقات مثل كافرانست كه حق تعالى درين آيه بيان كرده
ذلِكَ
اين كمان خوبى كه كفار در اعمال خود دارند و آن را باعث اجر ميدانند
هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ
آنست گمراهى دور از حق و خطاى دور از صواب .
و بعد ازين حق تعالى بيان مىكند كه غرض از خلق خلق ايمان به خدا و عبادت اوست نه كفر و معصيت و ميفرمايد كه :
أَ لَمْ تَرَ
آيا ندانستى تو اى محمد ؟ اگر چه خطاب بحسب ظاهر بر پيغمبر است أما ( در واقع ) امت آن حضرتند چنانچه در مجمع البيان تصريح كرده
أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
اين را كه خداى تعالى بيافريد آسمانها و زمين را
بِالْحَقِّ
بحكمت و غرض صحيح و خلقت نكرده عبث و باطل و چون خداى تعالى قادر بر خلق امور عظيمه هست بنا برين
إِنْ يَشَأْ
اگر خواهد خداى تعالى
يُذْهِبْكُمْ
برد شما را و هلاك كند
وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ
و بيارد آفريدهء نوى بجاى شما
وَ ما ذلِكَ
و نيست اهلاك شما و اتيان بخلق جديد
عَلَى اللَّهِ بِعَزِيزٍ
بر خداى تعالى متعسر و متعذر .
وَ بَرَزُوا
و بيرون آيند از قبر
لِلَّهِ
براى مجازات و محاسبهء خداى تعالى
جَمِيعاً
همهء مردمان بنا برين برزوا بمعنى « يبرزون » است و چون بروز ايشان متحقق الوقوع است لهذا تعبير از مضارع بماضى شده
فَقالَ الضُّعَفاءُ
پس گويند ضعيف عقلان اهل كفر كه مراد از آنها عواماند
لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا
مر آنان را كه تكبر كردند از اشراف و رؤساى ايشان
إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً
بدرستى كه ما بوديم مر شما را تابع و پيرو
فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا
پس آيا هستيد شما دفع كنندگان از ما
مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ
اى بعض شىء هو بعض عذاب اللَّه ، يعنى بعض چيزى را كه آن چيز بعض عذاب خداى تعالى است ، بنا برين « من » اول و ثانى هر دو براى تبعيض است و ميتواند كه « من » اول بيانى و « من » ثانى تبعيضى باشد به اين تقدير كه « بعض الشيء الذى هو عذاب اللَّه » يعنى آيا هستيد شما دفع كننده از ما بعضى چيز را كه آن عذاب خداى تعالى است .