وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ
و هر كرا كه توفيق ندهد و خذلان نمايد خداى تعالى يا آنكه راه بهشت ننمايد
فَما لَهُ مِنْ هادٍ
پس نيست مرا او را راه نماينده و توفيق دهنده
لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
مر اين كافران راست عذابى در زندگانى دنيا بقتل و اسر و ساير مصائب
وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ
و هر آينه عذاب قيامت كه براى اين كافران آماده شده سست تر است
وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ
و نيست مر ايشان را از عذاب خداى تعالى و
مِنْ واقٍ
هيچ نگاهدارنده و دفع كننده كه رفع كند آن عذاب را از ايشان .
و بعد از ذكر وعيد بيان وعد مىكند
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ
مبتداست و «
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ
» خبر آن يعنى صفت آن بهشتى كه وعده داده شده پرهيز كاران را اينست كه
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ
جارى است از زير قصور و اشجار آن جويهاى آب اينمعنى بنا بر آن است كه « مثل » بمعنى صفت باشد و اگر بمعنى شبه باشد و مانند موصوف «
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ
» محذوفست به اين تقدير كه « مثل الجنة التي وعد المتقون جنة تجرى من تحتها الانهار » يعنى مشابه و مانند بهشتى كه وعده شده براى پرهيزكاران بهشتى است كه اين صفت دارد كه جارى است در زير خانهها و درختان آن جويهاى آب
أُكُلُها دائِمٌ
ماكولات آن جنت از ميوه و غير آن هميشه است نه مقطوع است و نه ممنوع
وَ ظِلُّها
اى و ظلها كذلك دائم ، يعنى سايهء آن جنت نيز دائم است و مانند سايهء اين دنيا نيست كه بسبب آفتاب بر طرف شود «
لا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَ لا زَمْهَرِيراً
»
تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا
اين جنت موصوفه مآل حال و منتهاى آمال آنان است كه پرهيزكارى كردند
وَ عُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ
و عاقبت كافران آتش دوزخ است .
وَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ
محتمل است كه مراد از « كتاب » قرآن باشد و از «
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ
» مؤمنين امت پيغمبر آخر الزمان عليه و آله صلوات اللَّه الملك المنان باشند ، يعنى آن مؤمنانى كه دادهايم ما بايشان قرآن
يَفْرَحُونَ بِما