بر هر نفسى
بِما كَسَبَتْ
به آنچه كسب كرده آن نفس از نيكى و بدى برابر باشد با كسى كه اينچنين نباشد ؟ يعنى خدايى كه نگارنده و تدبير كنندهء كار عالميانست و عالم است بر آنها برابر نيست با آنان كه عاجز و ناتوان و جاهل اند مانند اصنام كه مشركين آنها را شريك خداى تعالى ميگيرند ، بنا برين تفسير خبر « ا فمن هو » كمن ليس كذلك محذوفست و محتمل است كه خبر محذوف « لم يوحدوه » باشد .
و در صورت اول
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ
كلام مستأنف است و ربطى بما قبل ندارد يعنى و گردانيدند آن كافران براى خداى تعالى شريكان در عبادت ، و در صورت ثانى عطف بر « لم يوحدوه » محذوفست و تقدير كلام چنين مىشود كه « ا فمن هو قائم على كل نفس بما كسبت لم يوحدوه و جعلوا للَّه شركاء » يعنى آيا پس كسى كه عالم و حافظ باشد بر احوال هر نفسى بدانچه كسب كردهاند توحيد او نگفتند و اقرار بوحدانيت او نكردند و گردانيدند از او براى شريكان ، بنا برين بجاى اسم ظاهر كه « للَّه » است « له » بايستى گفتن ليكن وضع ظاهر بجاى مضمر بواسطهء تصريح بر آنست كه مستحق وحدانيت و عبادت نيست مگر خداى تعالى
قُلْ
بگو اى محمد :
سَمُّوهُمْ
نام نهيد و وصف كنيد اين شركا را باسماء و اوصاف لايق ايشان و بنگريد كه ايشان استحقاق شركت و اهليت عبادت دارند يا نى
أَمْ تُنَبِّئُونَهُ
بلكه آيا شما خبر ميدهيد خداى را
بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ
به چيزى كه نميداند كه آن چيز در زمين است زيرا كه شما خبر از شريك خدا ميدهد و شريك خداى تعالى موجود نيست و وجود او از جملهء محالاتست و علم خداى تعالى تعلق بمحالات نميگيرد
أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ
بلكه آيا نام مى - گذاريد بتان را شريكان خداى به حق و آله به ظاهر از سخن به غير حقيقتى مثل نام گذاشتن زنگى بكافور
بَلْ زُيِّنَ
بلكه آراسته است شيطان يا رؤساء كفار
لِلَّذِينَ كَفَرُوا
براى آنانى كه كافر شدند و نگرويدند به حق
مَكْرُهُمْ
كفر ايشان را و آن را به نظر ايشان خوب وا نمودند
وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ
و باز داشته شدند از راه راست