الناس جميعا » يعنى آيا پس نااميد نشدند مؤمنان از ايمان معاندين كفره كه نااميد شوند به جهت علم ايشان به اينكه اگر خواهد خداى تعالى بجبر و اكراه همه را هدايت كند و توفيق ايمان دهد ؟ ليكن چون جبر منافى تكليف است خداى تعالى جبر نكند و آن معاندان به همان حال كفر خود باقى خواهند بود بنا بر آنكه يأس بمعنى ظاهرى باشد محتمل است كه «
أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ
» متعلق به « آمنوا » باشد نه بامر محذوف به اين معنى كه آيا پس نااميد نشدند از ايمان معاندين آنان كه ايمان آوردند به اينكه اگر خواهد خداى تعالى هر آينه هدايت كند مردمان را همهء ايشان را .
وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا
و هميشه آنان كه كافر شدند از اهل مكه و غير آن
تُصِيبُهُمْ
برسد ايشان را
بِما صَنَعُوا
بسبب آن چه كردند از شرك و اعمال قبيحه
قارِعَةٌ
بليت و مصيبت شديده از بيخ بر كننده
أَوْ تَحُلُّ
يا فرود آيد آن بليت
قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ
بموضعى نزديك از سراى ايشان
وَعْدُ اللَّهِ
وعدهء خداى تعالى كه آن موتست يا قيامت يا فتح مكه
إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ
بدرستى كه خداى تعالى خلاف نكند وعده را .
پس به جهت تسليهء خاطر مبارك حضرت رسالت پناه صلّى اللَّه عليه و آله ميفرمايد
وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ
و هر آينه بتحقيق سخريه و استهزا كردند مشركين
بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ
به پيغمبران پيش از تو چنانچه قوم تو ميكنند
فَأَمْلَيْتُ
پس مهلت داديم و بگذاشتيم مدتى در امنيت و راحت
لِلَّذِينَ كَفَرُوا
مر آنان را كه نگرويدند تا شايد كه بدين متنبه شوند متنبه نشدند
ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ
پس بگرفتيم ايشان را بعقوبت
فَكَيْفَ كانَ عِقابِ
اى فكيف كان عقابى اياهم ، يعنى پس چگونه خواهد بود عقاب من ايشان را ؟ اضافهء عقاب بجناب اقدس الهى اشارت بتفخيم و بزرگى بسيارى عقاب است .
أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ
آيا پس كسى كه او نگهبان و عالم و مدبر باشد