و هر چه توانيد بكنيد كه :
إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ
بدرستى كه من توكل كردم و كار خود را بازگذاشتم بر خدايى كه
رَبِّي وَ رَبِّكُمْ
پروردگار من و پروردگار شماست و دفع ضرر و اذيت شما از من خواهد كرد .
ما مِنْ دَابَّةٍ
نيست هيچ جنبندهاى
إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها
مگر كه خداى تعالى فراگيرنده است موى پيشانى آن را اين معنى كنايه و تمثيل است از مالكيت و قادريت خداى تعالى بر همهء عالميان
إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
بدرستى كه پروردگار من با غالبيت و قاهريت بر طريق حق و عدل است و أصلا از او ظلمى و جورى بر عباد صادر نميشود محمد بن مسعود عياشى از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت كرده كه مراد از قول خداى تعالى كه فرمود : «
إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ
» اينست كه خداى تعالى بر حق است و جزا ميدهد خوبى را خوبى و بدى را بدى و مىآمرزد هر كرا خواهد .
فَإِنْ تَوَلَّوْا
پس اگر بر گرديد شما به اختيار خود از راه حق
فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ
پس بتحقيق رسانيدم بشما
ما أُرْسِلْتُ بِهِ
جميع آن چيزى را كه فرو فرستاده شده بودم بدان
إِلَيْكُمْ
بسوى شما يعنى وحى الهى را بشما رسانيدم و بر من همين رسانيدن وحى است و بس ، بنا برين تفسير « فان تولوا » كلام هود عليه السّلام است و « تولوا » فعل مضارع مخاطب است بتقدير « تتولوا » و ميتواند كه اين كلام حق تعالى باشد و درين صورت « تولوا » فعل ماضى غايب است به اين تقدير كه « فان تولوا فقل لهم فقد أبلغتكم » يعنى پس اگر برگشتند قوم تو از راه حق پس بگو تو مر ايشان را كه بتحقيق رسانيدم بشما احكام الهى را
وَ يَسْتَخْلِفُ رَبِّي
و جانشين شما گرداند بعد از اهلاك شما پروردگار من
قَوْماً غَيْرَكُمْ
گروهى را غير از شما بنا برين « و يستخلف » كلام مستأنف است كه براى وعيد كفار نازل شده و ممكن است معطوف باشد بقول خداى تعالى كه فرموده : « فقد أبلغتكم » به اين معنى كه اگر شما برگرديد پس تبليغ كردم بسوى شما آنچه را كه فرو فرستاده شده بودم به آن درين صورت مرا معذور بداريد ،