باشند غير ذو العقول را كجا صلاحيت اينمرتبه خواهد بود ؟
وَ ما يَتَّبِعُ
و متابعت نميكنند
الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ
آنان كه ميخوانند و ميپرستند بجز خداى
شُرَكاءَ
شريكان حقيقى واقعى را يعنى آنان كه غير خداى را ميخوانند در حوايج خود تبعيت نميكنند شريكان حقيقى خداى تعالى را
إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ
تبعيت نميكنند مگر گمان خود را و چيزى چند را كه خود آنها را شريك خداى تعالى ناميدهاند ، بنا برين كلمهء « ما » در « ما يتبع » مانند كلمهء « ان » در « ان يتبعون » نافيه است و شركاء مفعول « يتبع » و ميتواند كلمهء « ما » استفهامى باشد و شركاء مفعول « يدعون » به اين معنى كه و چه چيز را متابعت ميكنند آنان كه ميخوانند بجز از خداى را شريكان خدا ، متابعت نميكنند مگر گمان باطل خود را كه آن از تقليد اسلاف ايشان ناشى شده
وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
و نيستند ايشان مگر آنكه تخمين مينمايند و دروغ ميگويند آنچه بخداى تعالى نسبت ميدهند از شش كا .
و بعد از نفى شريك تنبيه بر كمال قدرت خود مىكند و ميفرمايد كه :
هُوَ الَّذِي
اوست آن قادرى كه بقدرت كاملهء خود
جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ
گردانيد براى شما شب را معنى آفريد براى انتفاع شما شب را
لِتَسْكُنُوا فِيهِ
تا ساكن شويد و آرام گيريد در آن
وَ النَّهارَ مُبْصِراً
و گردانيد روز را بيننده اگر چه روز بيننده نيست أما چون سبب ديدنست پس درين جا اطلاق سبب بر مسبب شده و حاصل معنى اينست كه و گردانيد روز را روشن كه تا بسبب آن به بينيد چيزها را و بسرانجام كارهاى خود مشغول شويد ، مناسب اين بود كه بقرينهء لتسكنوا فيه « لتبصروا فيه » گفته شود پس ايراد « مبصرا » اشاره بتفرقه است ميان ظرفى كه سبب چيزى باشد مانند روز كه سبب ابصار است و ميان ظرفى كه مجرد باشد از سببيت مثل ليل كه در واقع سبب سكونت نيست
إِنَّ فِي ذلِكَ
بدرستى كه در جعل شب و روز
لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ
هر آينه علاماتست بر توحيد صانع و جاعل براى جمعى كه بشنوند دلايل توحيد را و تدبر در