وجه نيز گفتهاند
ثُمَّ يُرَدُّونَ
پس باز گردانيده شوند در قيامت
إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ
بسوى عذابى بزرگ كه آن آتش دوزخ است .
وَ آخَرُونَ
و قومى ديگر از اهل مدينه يا از اعراب كه
اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ
اعتراف كردند بگناهان خود
خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً
مخلوط ساختند عمل نيك خود را با عمل بد بنا برين و او « و آخر » بمعنى « با » است ، اى خلطوا عملا صالحا به آخر سيئا در مجمع البيان گفته كه : از حضرت ابى جعفر الباقر عليه السّلام مرويست كه آيهء «
وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ
» در شأن ابو لبابة بن عبد المنذر نازل شده و روايت على بن ابراهيم نيز موافق اينحديث است و تعليل آن در سورهء أنفال در تفسير آيهء كريمه
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ
گذشت و در اصول كافى از حضرت امام محمد باقر عليه السّلام روايت كرده كه مراد از «
خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً
» جمعى از مؤمنيناند كه در حين ايمان مرتكب شوند گناهى را كه صلحاء مؤمنين ايشان را بارتكاب آن گناهان عيب كنند و آن را از ايشان نه پسندند . و در روايت ديگر آمده كه ايشان جماعتىاند كه كسب كردند گناه چند را مثل قتل حمزه و جعفر طيار پس توبه كردند و اسلام آوردند توبه و اسلام ظاهرى و بعد ازين فرمودند كه كسى كه مؤمنى را بكشد سيما مثل حمزه و جعفر را او هرگز توبه و اسلام واقعى نخواهند يافت اما حق تعالى قطع اميد عباد در باب توبه نكرده لهذا فرمود كه :
عَسَى اللَّهُ
واجب است خداى را
أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ
اينكه قبول توبهء ايشان بكند اگر توبه كنند و توفيق آن بيابند .
و موافق اينحديث است آنچه در اصول كافى از حمزة بن طيار روايت كرده كه من از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدم كه مراد از «
خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً
» كدام جماعتاند حضرت فرمود : ايشان جمعىاند كه وحشى قاتل حمزه از جملهء آنهاست
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ
بدرستى كه خداى تعالى آمرزندهء گناهانست
رَحِيمٌ
مهربانست بر عباد .
پوشيده نماند كه آيهء «
خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً
» دلالت بر بطلان