مىكردند .
وَ إِذْ يُرِيكُمُوهُمْ
و ياد كنيد اى مؤمنين آن را كه بنمود بشما خداى تعالى مشركين قريش را بنا برين « كاف و ميم » كنايه از مؤمنين است و « ها و ميم » اشارت بر مشركين
إِذِ الْتَقَيْتُمْ
وقتى كه ملاقات كرديد با هم
فِي أَعْيُنِكُمْ
در چشمهاى شما در بيدارى
قَلِيلًا
حالكونى كه مشركين اندكى بودند ، موافق آنچه حق تعالى پيغمبر خود را صلوات اللَّه عليه و آله در خواب نموده بود يا مطابق آنچه شما را بخواب نموده بود تا شما قوى دل گرديد . آوردهاند كه ابن مسعود در حين التقاى صفين با كسى كه در پهلوى او بود گفت : مشركان هفتاد تن باشند ، وى گفت : تا صد كس به نظر مىآيند
وَ يُقَلِّلُكُمْ
و اندك گردانيد شما را نيز
فِي أَعْيُنِهِمْ
در چشمهاى ايشان تا آنكه جنگ با شما را اعتبارى نگذارند ، و بدينجهت اسباب جنگ را كما ينبغى آماده نكنند و دليرانه بجنگ شما درآيند و مغلوب كردند چنانچه از ابو جهل منقولست كه چون لشكر اسلام به نظر او درآمد گفت اين جمع قليل را بدست بگيريد احتياج ببستن سلاح بر خود نيست ليكن وقتى كه بحرب مشغول شدند مؤمنان را در نظر ايشان دو چندان نمود كه « 1 » «
يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ
» هر چند چشم گاهى بسيار را اندك و اندك را بسيار مىبيند اما نه به اين حد و مقدار كه قريب بنهصد كس هفتاد كس به نظر آيد ، آرى اين از جملهء عظايم آيات الهى و عجايب قدرت ربانى است كه درين واقعه بحيز ظهور آمده
لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً
تا حكم كند خداى تعالى كارى را كه
كانَ مَفْعُولًا
بود كه كرده شده و چون مراد از « امر » در آيهء اولى اجتماع اهل ايمان و كفر است در يك جا بدون وعده و ميعادى چنانچه بيش ازين دانستى ، و مراد از آن درين آيت اعزاز دين مبين و تسلط و غلبهء مؤمنين است ، پس درين مقام تكرارى نخواهد بود
وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
و بسوى خدا نه بسوى غير او باز - گردانيده شود كارها .
هامش
( 1 ) سورهء آل عمران آيهء 13 .