درين امر عظيم الشأن ورزيده خمس را برانداختند و آل محمد عليهم السلام را از آن محروم گردانيدند
« اللهم انصر من نصر الدين و اخذل من خذل الذين » .
إِذْ أَنْتُمْ
و ياد كنيد وقتى را كه بوديد شما در بدر ، بنا برين « اذ انتم » متعلق به « اذكر » محذوف خواهد بود ، و ميتواند كه بدل
« يَوْمَ الْفُرْقانِ »
باشد يعنى يوم الفرقان وقتى است كه بوديد شما در بدر
بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا
بكنارهء وادى نزديكتر بمدينه كه آن ريگستانى بود بىآب
وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى
و بودند كافران قريش بكنارهء وادى دور تر از مدينه كه زمين آن محكم و پر آب بود
وَ الرَّكْبُ
و شتر سواران يعنى كاروان قريش
أَسْفَلَ مِنْكُمْ
در مكان پائين تر بودند از شما ، زيرا كه ايشان چون شنيدند كه شما بر سر ايشان مىآئيد از راه منصرف شده به راه ساحل عزيمت مكه نمودند در بعضى احاديث « ركب » تفسير با بو سفيان و اصحاب او شده و در بعضى بكاروان و چون ابو سفيان با اصحاب خود از جملهء كاروانيان بودند مآل هر دو يكى است
وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ
و اگر شما اى مسلمانان وعدهء اجتماع ميكرديد براى جنگ با كفار درين موضع و بعد از آن مشاهدهء كثرت اعدا مينموديد
لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ
هر آينه اختلاف ميكردند در وعدهء خود از خوف ايشان
وَ لكِنْ
و ليكن وعدهء قتال بفعل نيامد
لِيَقْضِيَ اللَّهُ
تا حكم كند خداى تعالى
أَمْراً كانَ مَفْعُولًا
كارى را كه بود كرده شده ، يعنى بوقوع آينده موافق علم كامل او كه آن جمع كردن ميان شما و كفار قريش است بدون وعده .
و حق تعالى اينچنين كرد
لِيَهْلِكَ
تا هلاك شود
مَنْ هَلَكَ
هر كه هلاك شده است يعنى مشرف بر هلاك بود
عَنْ بَيِّنَةٍ
از حجتى روشن
وَ يَحْيى
و تا زنده بماند
مَنْ حَيَّ
كسى كه زنده مانده است
عَنْ بَيِّنَةٍ
از دليلى هويدا ، يعنى تا بداند آن كسى كه زنده مانده اينمعنى را كه حق تعالى ناصر و معين او بوده پوشيده نماند كه لام « ليقضى » و همچنين « ليهلك » لام غرض است پس اين آيه دلالت دارد بر آنكه افعال اللَّه معلل بغرض است و أيضا « ليهلك » دلالت دارد بر آنكه حق تعالى اراده كرده از عباد خود علم و معرفت و خير