مثل آن و هزارى ديگر مثل آن كه مجموع سه هزار باشند ، و بنا برين تنافى نيست ميان مضمون اين آيه و آيهء سورهء آل عمران كه حقتعالى در باب جنگ بدر فرموده : « 1 » «
أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ
» و بعضى از قراء « بآلاف من الملائكة مردفين » خواندهاند بنا بر اين نيز غبار تنافى مرتفع است .
وَ ما جَعَلَهُ اللَّهُ
و نگردانيد خداى تعالى اين امداد را
إِلَّا بُشْرى
مگر براى بشارت شما بنصرت و ظفر
وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ
و براى آنكه تا آرام گيرد به آن امداد دلهاى شما يعنى تا كثرت مدد ملائكه سبب بشارت و اطمينان شما باشد ، و خوف قلت شما و كثرت اعدا را از دلهاى شما بيرون كند ، و اگر نه يك فرشته براى قتل عالمى بسند است .
خلافست ميان مفسرين كه ملائكه در جنگ بدر و غير آن مقاتله با كفار كردند يا آنكه بمحض سياهى لشكر اهل اسلام و اطمينان قلوب ايشان نازل شدند ؟ جمعى بقول اول قائلند و اخبار مؤيد آنست و گروهى قول ثانى را اعتقاد كردهاند و دليل بر بر صحت ادعاى خود قول حقتعالى كه را فرموده : «
وَ ما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى
» دانستهاند پوشيده نماند كه چنانچه كثرت عدد موجب بشارت و اطمينان قلوبست همچنين حرب با اعدا نيز باعث آن تواند بود .
وَ مَا النَّصْرُ
و نيست نصرت و ظفر يافتن
إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ
مگر از نزديك خداى تعالى نه از جانب ملائكه و نه از كثرت عدد ، بلكه آنها وسائط ظفر و نصرتاند
إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ
بدرستى كه خداى تعالى غالب است و دوستان خود را نصرت دهد و احدى مانع مراد او نخواهد بود
حَكِيمٌ
راست گفتار درست كردار است ، و هر چه كند بر وفق مصلحت و ثواب كند .
إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ
ياد كنيد وقتى را كه فرو پوشانيد حقتعالى بر سر شما
هامش
( 1 ) آيهء 124 .