انداخت مگر قليلى كه بوسيلهء لطف و توفيق الهى دست از آن راه برنداشتند .
ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ
پس البته بيايم بديشان
مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ
از پيش ايشان
وَ مِنْ خَلْفِهِمْ
و از پس ايشان
وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ
و از طرف راست ايشان
وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ
و از طرف چپ ايشان گفتهاند كه چون جهت فوق محل نزول رحمت است و اتيان از جهت تحت موجب وحشت بنا برين دو جهت مذكور نگرديد و از حضرت امام محمد باقر عليه السّلام از معنى اين آيهء كريمه سؤال كردند حضرت فرمود : «
مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ
» يعنى خوار و بىمقدار گردانم بر ايشان كار آخرت را «
وَ مِنْ خَلْفِهِمْ
» يعنى امر كنم ايشان را بجمع اموال و بخل ورزيدن بر آن از اداء حقوق واجبه و مندوبه تا بماند براى وارثان «
وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ
» يعنى فاسد و تباه گردانم بر ايشان امر دين را بسبب تزيين و تحسين گمراهى و شبهات در نظر ايشان «
وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ
» يعنى و بسبب دوست گردانيدن لذات و غالب ساختن شهوات را بر دلهاى ايشان
وَ لا تَجِدُ
و نيابى تو كه خداوند عالميانى
أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ
بيشتر بنى آدم را شكر گويندگان نعمتهاى متواليهء متوافره و اطاعت كنندگان مر احكام متنازلهء متتاليه را ميتواند كه اين أخبار ابليس از جهت ظن او باشد و وجه ظن آنكه هر گاه او آدم عليه السّلام را با رتبهء رسالت و نبوت بخطيئه انداخته باشد ذريت او را كه بمراتب اضعفاند از او بطريق أولى بورطهء عدم شكر و اطاعت خواهد انداخت ، حق تعالى فرموده : «
وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ
» و محتمل است كه چون شيطان در انسان مبدأ شر را متعدد ديده كه آن حواس خمس است و مبدأ خير را يكى يافته كه آن روح انسانى است بنا برين اين ظن كرده باشد و ميشايد كه شيطان اينمعنى را وقتى فرا گرفته باشد كه خداى تعالى آن را بملائكه اخبار مينموده .
قالَ
گفت خداى مر ابليس را :
اخْرُجْ مِنْها
بيرون رو از اين منزل رفيع
مَذْؤُماً
در حالتى كه باشى تو مذموم و معيوب
مَدْحُوراً
رانده شده از رحمت بىغايت