ايشان قرارداد و ايشان معذب به اين عذاباند تا آخر الدهر
إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ
بدرستى كه پروردگار تو هر آينه آمرزگار مهربانست مر صالحان و تائبان را .
وَ قَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً
و متفرق ساختيم بنى اسرائيل را در زمين جماعتها بر وجهى كه كم ولايت است كه در آن يهود نباشد تا آنكه بسبب عدم جمعيت معاونت و نصرت يكديگر نتوانند كرد و ازين جهت قطع شوكت ايشان شود
مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ
بعضى از ايشان نيكوكاران بودند و جميع اوامر الهى را بجا مىآوردند و متدين بدين موسى بودند
وَ مِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ
و بعضى ديگر از ايشان مرتبه و درجهء ايشان پستتر بود از مرتبهء صالحان زيرا كه بعضى مأمورات را بجا ميآوردند و بعضى ديگر را عصيان ميورزيدند و در مجمع البيان گفته كه : وصف ايشان بصلاح دادن آن قبل از ارتداد و كفر ايشان بوده و قبل از بعثت عيسى برايشان بوده چه بعد از بعثت عيسى احدى از بنى اسرائيل به او ايمان نياوردند . و جمعى از مفسرين گفتهاند كه : مراد از صالحان گروهى از بنى اسرائيل پيغمبر آخر الزمانند كه به او ايمان آوردند
« وَ مِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ »
گروهىاند كه ايمان به آن حضرت نياوردند و پوشيده نيست كه عبارت
« دُونَ ذلِكَ »
مناسبت به اين توجيه ندارد
وَ بَلَوْناهُمْ
و آزموديم ايشان را يعنى با ايشان معاملهء آزمايندگان كرديم
بِالْحَسَناتِ
به نيكوئيها از وسعت معيشت و صحت بدن
وَ السَّيِّئاتِ
و بديها مانند تنگى معاش و مصيبتهاى نفسى و مالى
لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
تا آنكه ايشان باز گردند به خدا و از معصيت بطاعت گرايند ، و با وجود اين ايشان اصرار بر معصيت كردند .
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ
پس در آمدند بعد از اين مذكورين
فَخَلَفَ
جماعتى بى خبر كه
وَرِثُوا الْكِتابَ
بميراث بردند تورات را يعنى بياموختند علم تورات را از پدران گفتهاند كه « خلف » به سكون لام در اشرار است و بفتح لام در اخيار
يَأْخُذُونَ
حالكونى كه فرا ميگرفتند
عَرَضَ هذَا الْأَدْنى
اين عالم فروتر و زبونتر را خواه حلال باشد خواه