الف « يا ويلتى » عوض از ياء متكلم است ، اى واى بر من
أَ عَجَزْتُ
آيا عاجز شدم
أَنْ أَكُونَ
از اينكه باشم در دانش اين امور
مِثْلَ هذَا الْغُرابِ
مانند اينزاغ
فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي
تا بپوشم جسد برادر خود را و چون بتعليم زاغ آن را پوشيد
فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ
پس گرديد از پشيمان شدگان .
مِنْ أَجْلِ ذلِكَ
محتملست كه متعلق بما قبل خود باشد يعنى پس گرديد قابيل از جملهء نادمين بواسطهء اين امر كه آن قتل ناحق و حيرت و مشقت است كه عارض او شد ، بنا برين « كتبنا » كلام برأسه است و مربوط بما قبل خود نيست ، و ميتواند كه «
مِنْ أَجْلِ ذلِكَ
» متعلق باشد بما بعد خود كه « كتبنا » باشد و قاضى ناصر الدين بيضاوى متعرض همين احتمال شده يعنى بسبب اينقتل ناحق
كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ
نوشتيم يعنى حكم كرديم بر پسران يعقوب قال على بن ابراهيم : « لفظ الاية خاص فى بنى اسرائيل و معناها جار فى الناس كلهم »
أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً
اينكه هر كه بكشد كسى را
بِغَيْرِ نَفْسٍ
بىآنكه او كسى را بناحق كشته باشد و بر او قصاص لازم شده باشد
أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ
بىآنكه فسادى كرده باشد در زمين كه شرعا مستحق شده باشد ، مانند حرب با رسول خدا و ائمهء هدى و قطع طريق و غير ذلك
فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً
پس گويا كه همهء مردمان را كشته است به اين معنى كه جايى كه در جهنم براى او مقرر شده همان جاى كسى است كه همهء مردم را بكشد چنانچه در من لا يحضره الفقيه از حضرت صادق عليه السّلام در تفسير اين آيت روايت كرده كه
« واد فى جهنم لو قتل الناس جميعا كان فيه و لو قتل نفسا واحدة كان فيه »
چنانچه در كافى از محمد ابن مسلم روايت كرده كه او گفته كه : از معنى آيهء «
مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ
فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً
» از حضرت امام محمد باقر عليه السّلام پرسيدم حضرت فرمود كه :
« له فى النار مقعد لو قتل الناس جميعا لم يزد الى ذلك المقعد »
يعنى مر او را در آتش دوزخ نشستنگاهى است كه اگر او همهء مردم را بكشد زياده از آن نشستنگاه براى