و نه سود رساننده و راحت بخشاينده مر كسى را كه به آن ملتجى شود پس در بيان علت اين تعذيب ميفرمايد كه .
إِنَّهُمْ كانُوا
بدرستى كه ايشان بودند
قَبْلَ ذلِكَ
پيش از او يعنى در دنيا
مُتْرَفِينَ
بناز و نعمت پرورده شدگان و مراد نعم ايشانست بمحرمات و اتباع شهوات كه باز دارندهء ايشان بودند از تفكر در امور حق و از امتثال اوامر و اجتناب نواهى .
وَ كانُوا يُصِرُّونَ
و بودند كه اصرار ميكردند در قيام نمودن
عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ
بر گناه بزرگ و از آن تايب و نادم نميشدند مراد از اين شركست يا سوگند بدروغ بر آنكه حشر و نشر نخواهد بود يا جميع كباير موبقه .
وَ كانُوا يَقُولُونَ
و بودند كه ميگفتند بر وجه انكار
أَ إِذا مِتْنا وَ كُنَّا تُراباً
آيا وقتى كه بميريم و گرديم خاك
وَ عِظاماً
و استخوانهاى بىگوشت و پوست
أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ
آيا ما برانگيختهگانيم از قبرها و زنده شدگان .
أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ
آيا برانگيخته شوند پدران ما كه خاك گشتهاند و اجزاى بدنيهء ايشان هيچ باقى نمانده .
قُلْ
بگو اى محمد در جواب ايشان
إِنَّ الْأَوَّلِينَ
بدرستى كه جميع پيشينيان از آباء شما و غير آن
وَ الْآخِرِينَ
و پسينيان از شما و غير شما .
لَمَجْمُوعُونَ
هر آينه جمع كرده شدگانند و محشور گشتگان
إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ
بسوى آنچه موقت و معلوم شده است اتيان به آن كه آن روزيست معلوم نزد خداى مراد روز قيامتست چه مآل و مرجع همه به آن منتهى مىشود يا فراهم آورده شدهاند در قبرها براى ميقات حشر كه روز معلوم است پس بر سبيل توبيخ خطاب باهل مكه مىكند و امثال ايشان .
ثُمَّ إِنَّكُمْ
پس بدرستى كه شما در آن روز
أَيُّهَا الضَّالُّونَ
اى گمراهان از طريق حق
الْمُكَذِّبُونَ
تكذيب كنندگان حشر و نشر .
لَآكِلُونَ
هر آينه خورندگانيد
مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ
از درختى كه آن زقوم است يعنى بعد از بعثت شما را از ميوهء اين درخت بخورانند و روزى شما اين باشد .
فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ
پس پر كنندگان باشيد از آن درخت شكمهاى خود را جهت شدة جوع .
فَشارِبُونَ
پس آشامندگانيد
عَلَيْهِ
بر بالاى آن درخت
مِنَ الْحَمِيمِ
از آبى در نهاية گرمى بسبب كثرة تشنگى مرويست كه عذاب جوع بر دوزخيان گمارند تا شكمهاى خود را از زقوم پر سازند بعد از آن تشنگى بر ايشان غلبه كند حميم بر ايشان عرض كنند بسيارى از آن بياشامند كما قال .
فَشارِبُونَ
پس آشامندگانند از حميم
شُرْبَ الْهِيمِ
مانند آشاميدن شتران بسيار