برنده است و پست سازنده قومى را كه در دنيا مرتفع باشند
رافِعَةٌ
بردارنده و بلند گرداننده جمعى را كه در اين عالم منخفض باشند چه نزد وقوع واقعات عظيمه و حادثات شديده بعضى مردمان منخفض ميگردند بنوازل رضيعه و بعضى مرتفع ميشوند بمراتب رفيعه مراد آنست كه در وقت ساعة قيامة حق تعالى خافض اشقياست باسفل سافلين از روى عدل و رافع سعدا است باعلاء عليين از روى فضل پس در آن روز اهل شقاوة و نفاق منخفضاند بنوازل منخفضه و ارباب اخلاص و وفاق مرتفع بدرجات عليه يا در آن روز سماوات مرتفعه ميل بسقوط كنند و كواكب منكدر و منتشر گردند و جبال از امكنه خود روان گشته مانند سحاب جاريه در جوّ هوى مرتفع و منتشر شوند و ارضين از جاى خود متزلزل گردند كما قال اللّه تعالى .
إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا
يعنى ياد كنيد چون بسيار جنبانيده شود زمين جنبانيدنى سخت بر آن وجه كه جميع ابنيه و جبال كه فوق آن باشند منهدم گردند و همهء مردمان كه بر روى آن باشند سمت فناپذيرند و همه مردمان از قبور بيرون افتند .
وَ بُسَّتِ الْجِبالُ
و ريزه ريزه و پاره پاره شوند كوهها
بَسًّا
ريزه شدنى يا رانده شوند از اماكن خود .
فَكانَتْ
پس باشد
هَباءً
غبارى كه ديده مىشود باشعه شمس وقتى كه از روزنه تابد
مُنْبَثًّا
پراكنده و منتشر گشته و از امير المؤمنين عليه السّلام منقولست كه كوهها در آن روز مانند گردى شوند كه از سم چهار پايان برخيزد .
وَ كُنْتُمْ
و باشيد شما اى مكلفان در آنوقت
أَزْواجاً ثَلاثَةً
اصنافى سهگانه هر صنفى بمرتبهء .
فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ
پس ياران دست راست چهاند ياران دست راست استفهام براى تعجب است از تفخيم شأن ايشان در رفعت و آنها جماعتىاند كه در وقت اخراج ذرية از صلب آدم بر دست راست وى بودند يا گروهى كه در روز قيامة نامهء اعمال بدست راست ايشان دهند يا گروهى كه جاى ايشان در يمين عرش باشد چه در رواية ثابت گشته كه جنت بر دست راست عرش است و يا كسانى كه بايمن و بركت باشند .
وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ
و اصحاب دست چپ چهاند اصحاب دست چپ در اين مقام استفهام به جهت تعجب است از دناءت حال و شآمة مآل ايشان پس آنها اصحاب منزلهء دنيهاند چنان كه عرب ميگويد كه فلان منى بالشمال در وقتى كه وصف كسى كنند بصفت دناءت و اين بواسطهء شآمة ايشانست بشمال پس مراد باصحاب مشأمة اصحاب شوماند چه اشقيا بسبب كفر و معصيت شوم و نامباركند بر نفسهاى خود از ابن عباس مرويست كه ايشان جمعىاند كه بوقت اخراج در جانب شمال آدم بودهاند يا گروهى كه نامهء اعمال بدست چپ ايشان دهند يا طايفهء كه جاى ايشان بر شمال عرش باشد چه در اخبار وارد شده كه دوزخ در