جن و انس روى بگريز نهند و هر جانب كه روند فرشتگان را بينند كه احاطه ايشان كردهاند و هيچ مفرى نيابند تا از ايشان فرار نمايند و از ابو عبد اللّه نقل استكه روز قيامت حق تعالى جميع عباد را بر بالاى تلى جمع كند و ملائكه هفت آسمان را جمع كند و امر نمايد تا نزول كنند و در حوالى آن تل هفت صف هر صفى بعد از صف ديگر و همه جن و انس را احاطه نمايند و ايشان در ميان هفت صف ملائكه گرفتار گردند كه هيچ مفرى نداشته باشند و در اين وقت منادى ندا كند ان استطعتم ان تنفذوا من اقطار السموات و الارض فانفذوا لا تنفذون الا بسلطان .
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما
پس بكدام از نعمتهاى پروردگار خود كه اخبار كرد كه شما عاجزيد در دنيا و فرو مانيد در آخرت تا دانيد كه در هر دو سرا يار و مددكار شما نيست مگر او تا روى توجه بتوكل او آوريد
تُكَذِّبانِ
تكذيب ميكنيد و انكار مىنماييد .
يُرْسَلُ عَلَيْكُما
فرستاده شود بر شما كه عاصى و مشرك باشيد
شُواظٌ
زبانه سبز و خالص كه منقطع نشود
مِنْ نارٍ
از آتش دوزخ و شما را از صحراى قيامت بدوزخ براند
وَ نُحاسٌ
و دود سياه گويند نحاس روى گداخته استكه بر سرهاى ايشان فرو ريزند از مقاتل نقل است كه نحاس پنج نهر است از مس گداخته از زير عرش جارى شوند و بر سر اهل دوزخ ريخته گردند دو جوى در روز و سه جوى در شب و بروايت ابن مسعود نحاس دردى زيت است حاصل معنى آنكه شما را نوبتى بزبانه آتش عذاب كنند و نوبتى ديگر بدود يا روى گداخته يا دردى زيت گداخته
فَلا تَنْتَصِرانِ
پس يارى نتوانيد كرد يكديگر را در منع عذاب از هم .
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما
پس بكدام از نعمتهاى پروردگار خود كه آن اخبار شماست به عذاب دوزخ تا از معاصى و كفر اجتناب كنيد
تُكَذِّبانِ
تكذيب مىنمائيد .
فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ
پس چون بشكافند آسمان و نزد اين حال نزول كنند ملائكه
فَكانَتْ وَرْدَةً
پس گردد آسمان سرخ برنك گل و ابن ضحاك و قتاده برآنند كه معنى آنست كه اهل آسمان برنك اسبى گردد كه سفيدى او بسرخى يا بزردى زند و اين نوع اسب ما بين كميت و اشقر است و آن در ربيع زرد فام است و در زمستان سرخ بوقت اشتداد سرما اغبر پس مراد آنست كه آسمان ملون شود بالوان مختلف مانند اسب مذكور كه باختلاف فصول مختلف اللون است و بعد از انشقاق و سرخى
كَالدِّهانِ
مانند روغنهاى زيت شود و اين آنوقت باشد كه حرارت دوزخ به او رسد از مجاهد و ضحاك و قتاده نقل استكه تشبيه آن بروغن زيت از حيثيت آنست كه هر ساعت روغن زيت برنگى مىنمايد پس آسمان در آن روز مثل ورد باشد در لون و مانند دهان باشد در اختلاف