را يعنى آنچيزى را كه شيطان در نظر ايشان آراسته بود از رد حق بعد از ظهور آن و لجاج و عناد نمودن در آن
وَ كُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ
و هر كارى قرار گيرنده است بجاى خود يعنى هر چيزى كه هست البته منتهى مىشود بغايتى و نهايتى كه بر آن استقرار يابد چه خير مستقر اهل خير است و شر مستقر اهل شر پس مقر و منتهاى اهل ايمان در دنيا هداية و نصرت و در عقبى بهشت است و قرارگاه اهل كفر خذلانست در دار فنا و عذاب نيران در سراى بقا كلبى چنين تفسير كرده كه هر امرى را حقيقتى است كه مقر اوست پس حقيقت امر دنيا زود باشد كه ظاهر گردد و حقيقة كار آخرت عنقريب باشد كه شناخته شود .
وَ لَقَدْ جاءَهُمْ
و بتحقيق كه آمد باهل مكه در قرآن
مِنَ الْأَنْباءِ
از خبرهاى قرون ماضيه يا اخبار امور اخرويه
ما فِيهِ مُزْدَجَرٌ
آنچه در او باز داشتنى است از مناهى و منع كفار از تمرد و سركشى و آن مزدجر .
حِكْمَةٌ بالِغَةٌ
حكمتيست تمام و امريست صواب كه رسيده است به حد كمال كه هيچ خللى در آن راه ندارد و هيچ نقص بذيل عصمت آن راه نيافته
فَما تُغْنِ النُّذُرُ
پس نفع ندهند و سود نرسانند پيغمبران بيم كننده مرامتان خود را در هدايت ايشان كردن يا دفع عذاب از ايشان نمودن وقتى كه سخن ايشان را نشنوند و تكذيب ايشان كنند و نزد بعضى نذر بمعنى زواجر مخوفه و آيات وعيده است و چون ميدانى اى محمد كه حال امت تو بدين منوال است .
فَتَوَلَّ عَنْهُمْ
پس روى بگردان از ايشان يعنى ترك موعظه ايشان نما تا وقتى كه بقتال مأمور شوى ياد كن
يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ
روزى كه بخواند خوانندهء يعنى اسرافيل بر صخرهء بيت المقدس برآمده و مردمانرا تمام آنچه باشند بخواند
إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ
به چيزى زشت و ناخوش مراد حشر است و اهوال قيامت يا عذاب آخرة .
خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ
در حالتى كه ذليل باشند چشمهاى ايشان و در پيش افكنده و فراهم رفته از هول و هيبت آن
يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ
بيرون آيند از قبرها يعنى در وقت بيرون آمدن ايشان از قبور سر در پيش افكنده باشند و ترسان و هراسان و گويند معنى آنست كه اى محمد اعراض كن از شفاعت ايشان در روز چنين كه در نهايت خوف و هراس باشند
كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ
كه گويا ايشان هم چون ملخ پراكندهاند يعنى از بسيارى و پراكندگى و سرگردانى مانند ملخ سرگردان بهم برآيند و بهر طرف كه روند هيچ چارهء بيرون شدن از بليت نداشته باشند .
مُهْطِعِينَ
در حالتى كه شتاب كنندگان باشند
إِلَى الدَّاعِ
بسوى خواننده خود يعنى بآنطرف كه