او مأيوس نشود و تو هم وجوب عقاب نكند يكى از اكابر دين در مناجات ميگفت كه بار خدايا اگر همه عالم را بسوزى مشتى خاك را سوخته باشى و اگر همه عالم را بيامرزى مشتى خاك را آمرزيده باشى هاتفى آواز داد كه ان اللّه يغفر ذنوب جميعا انه هو الغفور الرحيم - حسن هانى ابو نواس شاعر را در واقعه ديد از او پرسيد كه خداى با تو چه كرد گفت مرا بيامرزيد به دو بيتى كه گفته بودم و آن اينست كه :
من انا عند اللّه حتى اذا اتيت لا يغفر لى ذنبى العفو يرجى من بنى آدم فكيف لا ارجوه من ربى يعنى چه كس باشم من نزد خدا كه اگر گناه كرده باشم گناه مرا نيامرزد و مرا بر آن مؤاخذه كند و خطاب و عتاب كند يعنى حقارت من بدرگاه او سبحانه بيش از آنست كه مرا بگناه مؤاخذه فرمايد و عفو مرجو است از آدميان پس چگونه اميدوار نباشم برحمة و مغفرت پروردگار خود آوردهاند كه بعضى از مردمان در زمان حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بكثرت تقوى خود لاف ميزدند و باعمال صالحهء خود مينازيدند و ميگفتند كه نماز و روزه و حج و جهاد ما بهتر است حق تعالى اين آيه فرستاد كه
هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ
خدا داناتر است باحوال شما
إِذْ أَنْشَأَكُمْ
در وقتى كه بيافريد شما را يعنى ابتداى آفرينش شما كرد
مِنَ الْأَرْضِ
از زمين چه آدم كه ابو البشر است از خاك مخلوق گشته و يا آنكه هر يك از بنى آدم را از نطفه آفريده و نطفه از غذاست و غذا از زمين خلاصهء معنى آنست كه او سبحانه در حين آفرينش بافعال و اقوال شما عالم بود
وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ
و در آن وقت كه شما
فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ
خرد بوديد در شكمهاى مادران خود و هرگاه كه او عالم باشد بشما قبل از خروج شما از صلب آدم و پيش از بيرون آمدن شما از بطون امهات خود
فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ
پس نسبت ميدهيد بزكا و پاكيزگى مر نفسهاى خود را يعنى ستايش خود مكنيد بر بسيارى خيرات و طاعات و شبههء نيست در آنكه نهى از تزكيهء نفس در صورتيست كه مزكى در تزكيهء خود قصد اعجاب كند اما كسى كه اظهار تزكى كند به قصد آنكه صدور اعمال صالحه از او بتوفيق و تاييد او سبحانه است و اصلا به آن قصد تمدح نكرده باشد مذموم نخواهد بود در آن تزكى چه مسرت بطاعت طاعتست و ذكر آن شكرگزارى حضرت عزة بر توفيق عبادة و در لباب آورده كه هرگاه كودكى از يهود به مردى گفتندى او صديق است حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چون بشنيد فرمود كه دروغ ميگوييد هيچ مولودى نيست كه در شكم مادر خود الا كه او سعيد يا شقى باشد مقارن اينحال آيه نازل شد كه حق تعالى داناتر است باحوال شما در مبدء خلقت و در وقتى كه كودك