مىكند .
يَوْمَئِذٍ
در آن روز
تُحَدِّثُ
سخن گويد زمين به زبان حال و اصح آنست كه حق تعالى به او قوت تكلم دهد تا بسخن درآيد و گويد
أَخْبارَها
خبرهاى خود را يعنى خبر دهد كه اين جنبيدن و بيرون آوردن مدفونات به سبب چيست يا خبر دهد از عملهاى هر يك از مكلفان كه بر بالاى آن كرده باشند از خير و شر و اين قول اشهر قولين است .
بِأَنَّ رَبَّكَ
يعنى سخن گويد زمين بسبب آنكه پروردگار تو
أَوْحى لَها
وحى كند مر او را يعنى امر كند و دستورى دهد او را كه خبر ده از عملهاى مردمان كه بر تو واقع شده و واحدى باسانيد خود روايت كرده كه پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود كه بر وضو و بهترين عمل خود كه نماز است محافظت كنيد و خود را نگه داريد از زمين كه آن مأواى شماست و هيچكس در و عمل خير و شر نكند الا كه او خبر دهنده باشد به آن در روز قيامت .
يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ
در آن روز بازگردند مردم از مخارج خود كه قبور است بموقف حساب
أَشْتاتاً
پراكندگان يعنى گروه گروه جمعى نورانى و ايمن و طايفهء ظلمانى و خايف از حساب بازگردند يعنى بعضى بدست راست متوجه بهشت باشند و بعضى بدست چپ بدوزخ شتابند
لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ
تا نموده شوند عملهاى خود را برؤيت قلب يعنى معرفت باعمال خود پيدا كنند يا بهبينند به چشم سر جزاى كردارهاى خود را .
فَمَنْ يَعْمَلْ
پس هر كه از اهل ايمان عمل كند
مِثْقالَ ذَرَّةٍ
هم سنگ مورچهء خرد يا مقدار ذرهء از آفتاب
خَيْراً
نيكى را
يَرَهُ
ببيند پاداش خود را .
وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ
و هر كه بكند هم سنك مورچهء سرخ يا هباء
شَرًّا يَرَهُ
بديرا ببيند و بيابد مكافات آن را كه مغفرة الهى شامل حال او نشود محمد بن كعب گفته كه معنى آنست كه هر كه در دنيا مثقال يا ذرهء نيكى كند و او كافر باشد جزا يابد در مال و نفس و فرزند تا چون از دنيا برود او را هيچ چيز نبود و اگر بمثقال ذرهء بدى كند و او مؤمن باشد در دنيا عقوبة يابد در نفس و مال و اهل تا چون از دنيا مفارقة كند او را فعل بدى نباشد در خبر است كه چون اين آيه نازلشد صحابه گفتند يا رسول اللّه اين كارى عظيم است كه بهر مثقال ذرهء از عمل كه از ما صادر شود حساب كنند فرمود كه مكاره دنيا در برابر مثاقيل شر شماست اما مثاقيل خير مدخر است تا روز قيامت بشما دهند .