كه جميع ذرية ويند كه عمار ارضند يا انبياء و اوصيا و اتباع ايشان و بر هر تقدير جواب قسم اينكه .
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ
بدرستيكه آفريديم آدمى را
فِي كَبَدٍ
در سختى و رنج و انواع مشقة از ظلمة رحم و مضيق آن و تولد و معاش و تكليفات شرعيه و موت و بعث و حساب و عقاب و غير آن از ساير مصايب دنيا و شدايد آخرت .
أَ يَحْسَبُ
آيا ميپندارد آدمى يعنى آن صنديد قوى و آن جاحد معاند
أَنْ لَنْ يَقْدِرَ
آنكه قادر نباشد
عَلَيْهِ أَحَدٌ
بر او كسى كه از او انتقام معاندة و معادات او با پيغمبر بكشد و مكافات ايذا و آزار به او رساند يعنى ظن وى آنست كه قيامت قايم نگردد و كسى اين انتقام از او نكشد و در تفسير امام حسن عسكرى عليه السّلام مذكور است كه مراد از اين انسان عمر و بن عبد ود است كه امير المؤمنين در روز خندق اسلام بر او عرضه كرد و او ابا كرد آنحضرت او را بقتل رسانيد .
يَقُولُ
گويد از روى حسرت در وقت وقوع قيامت
أَهْلَكْتُ
هلاك كردم يعنى ضايع گردانيدم در دنيا
مالًا لُبَداً
مالى انبوه و بسيار مراد كثرة انفاق ويست از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم رواية آمده كه ابو الاشد بن كلده رشوه بمردم دادى تا پيغمبر را بيازارند و آن معاند از روى افتخار ميگويد كه من مال بسيار دارم و در عداوة محمد انفاق نمودم .
أَ يَحْسَبُ
آيا ميپدارد
أَنْ لَمْ يَرَهُ
آنكه نديده است او را
أَحَدٌ
كسى يعنى خداى ويرا ديده بر آن قصديكه نفقه كرده جزا خواهد داد از ابن عباس مرويست كه هيچ بنده را نگذارند كه قدم از سر قدم بردارد تا از عهدهء چهار سؤال بيرون آيد از عمر كه در چه بسر بردهء و از مال كه از كجا فراهم آورده و در كجا نفقه كردهء و از علم كه چگونه به آن عمل نمودهء و از محبت و دوستى اهل بيت عليهم الصلاة و السلام بعد از آن به جهت تقدير و تذكير نعمت ميفرمايد .
أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ
آيا نگردانيديم مر او را يعنى نيافريديم براى او
عَيْنَيْنِ
دو چشم كه به دو ميبيند آثار حكمت و قدرت ما را و هر چه ميخواهد از مرئيات مشاهده مىكند .
وَ لِساناً
و زبان را كه بدان سخن ميگويد و از ما فى الضمير خود خبر ميدهد
وَ شَفَتَيْنِ
و دو لب را كه دهن او را ميپوشد ابو حازم رواية كند كه پيغمبر فرمود كه حق تعالى ميفرمايد كه ايفرزند آدم اگر زبانت بر تو منازعت كند بر آنچه بر تو حرام كردهام از گفتن پس اعانت نمودهام ترا بر منع بر آن به دو لب پس آن را بر هم نه و اگر چشم بر تو نزاع كند بر آنچه بر تو حرام كردهام پس اعانة فرمودهام تو را بر آن بدوختن پس آن را بر يكديگر نه و فراهم آور .
وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ
و راه نمودهايم او را بطريق خير و شر و ارسال رسل و از ابو جعفر عليه السّلام روايتست كه مراد بعينين حضرت رسالتست كه مظهر نبوت و ولايتست و بلسان امير المؤمنين عليه السّلام و بشفتين امام حسن و امام حسين عليهما السلام