دوستانست يا بسفيدى صبح دوم كه هنگام نماز و زمان اجتماع بندگانست براى آن يا به نماز صبح كه فرشتگان در آن شاهدند و نزد ابن عباس مراد همهء روز است و گويند مراد اول محرم است كه سال از آن منفجر مىشود يا اول ذيحجه كه ابتداى ليالى عشر است يا بامداد و صبح جمعه كه حج مسكينانست يا صباح روز عرفه كه وظايف دعا و نياز حاجيان در آنست يا سفيده دم روز عيد يا اول روز قيامة يا انفجار خلقان از قبور در تبيان گويد كه اشارتست بانفجار آب از اصابع مبارك حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله و سلّم و يا مراد انفجار عيونست و يا انفجار ناقهء صالح از كوه و يا انفجار آب از حجر موسى و يا انفجار مطر از سحاب و يا انفجار معرفت از سر عارفان و يا صبح عرفان از قلوب عارفان يا انفجار اشك از ديدهء عاصيان .
وَ لَيالٍ عَشْرٍ
و سوگند بده شب يعنى دههء ذيحجه كه عرفه در آنست يا محرم كه روز عاشورا در آنست يا دههء آخر رمضان كه شب قدر در آنست يا دههء شعبان كه شب برات در اوست و اشهر مراد عشر ذى حجه است از انس بن مالك مرويست كه حق تعالى سوگند به اين ده روز خورد كه ايامى از آن دوستر ندارد و هر روزه از آن در ثواب برابر روزهء يك سالست و هر كه صدقه بدهد چنان باشد كه آن را بپيغمبران تصديق كرده و هر كه بعيادة بيمارى رود چنان باشد كه رسول خدايرا عيادت نموده .
وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ
و سوگند بجفت و طاق مراد جميع اشيااند كه از زوج و فرد خالى نيستند يا شفع ليالى مذكور است و وتر روز آن و يا روز نحر كه عاشر ايام عشره است و عرفه كه تاسع آنست و باقى احوال در اين باب حواله بمنهج الصادقين است .
وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ
و سوگند بشبانگاه كه بگذرد و منقضى شود در نزد مجاهد و عكرمه و كلبى مراد ليلهء مزدلفه است كه اجتماع مردمان در آنست به جهت طاعت رحمن و آمدن حاج در آن شب از عرفه بمزدلفه و گذاردن نماز صبح در آن و از آنجا بمنى رفتن نزد جمعى شب قدر است و اصح آنست كه مراد جميع لياليست آنگه به جهت تعظيم اقسام مذكوره ميفرمايد كه .
هَلْ فِي ذلِكَ
آيا هست در آنچه قسم ياد كرديم
قَسَمٌ
مقسم به پسنديده
لِذِي حِجْرٍ
مر خداوندان عقل را يعنى بتحقيق كه اين اقسام مذكوره به جهت عظم آن كافيست مر خداوندان عقول را كه تعقل كنند در آن تقدير آنكه يعنى سوگند به اين امور كه عذاب كرده شوند كافران معاند و دال بر حذف جواب قسم است قوله .
أَ لَمْ تَرَ
خطاب بحضرتست و تهديد كفار يعنى آيا نديدى و ندانستى ايمحمد مراد تقرير است يعنى البته معلوم شده كه
كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ
كه چه كرد پروردگار تو
بِعادٍ
به اولاد عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح عليه السّلام كه قوم هود بودند .
إِرَمَ
بط ارم بودند و اينها عاد